چون ارادۀ مقدس اعلیحضرت همایون شاهنشاهی بر این تعلق گرفت که عمل موعظه و خطابه در تحت ترتیب معقول درآید، و بر منابر و کرسیهای خطابه سخنهایی گفته شود که برای دنیا و آخرت مردم سودمند باشد مقرر شد وزارت معارف دولت شاهنشاهی در دانشکدۀ معقول و منقول طهران برای کسانی که میخواهند به وعظ و خطابه اشتغال یابند مجالس تدریس و تعلیم مخصوص منعقد سازد تا تعلیماتی که برای این منظور واجب است به عمل آید
اهمیتی که خلیج فارس برای ایرانیان از نظرگاههای گوناگون سیاسی و اقتصادی و تجارتی و استراتژیک یافته به نحو فرخندهای به ساحل شمالی خلیج فارس منتقل شده است. سرزمین غفلتهای دهها سال میرود که به مرکز توجه طراز اولی تبدیل گردد. به درستی دانسته شده است که هر سیاستی در خلیج فارس باید از کرانه آن آغاز گیرد. کرانۀ جنوبی ایران قرار نیست به صورت یک “ویترین” پیشرفتهای ایران درآید. اما تصمیم قطعی برآنست که جای سزاوار مردم آن در زندگی ملی بدانها باز گردانده شود و بیعدالتی که در گذشتهها رفته است جبران پذیرد.
آنچه در باره برخاستن و قدعلم کردن مجدّد ایران پس از شکست از یونانیان و تازیان گفته شد و در مورد شکست از مغولان نیز مصداق دارد اصل دوّمی از نظریه بقا و زوال فرهنگها را روشن میسازد، و آن اینکه هر فروپاشی و شکستی دلیل ضعف کلّی و نهائی و نشان به پایان رسیدن نیروی پویندگی جامعه نیست. بلکه در زندگی هر ملّتی گاه شکستهائی روی میدهد که نتیجه خستگی و فتور دولتی یا سلسلهای یا نحوهای از حکومت یا حیات دینی است، ولی گذرنده است و پایدار نیست، بلکه جامعه پس از مدّتی، مانند رهنوردی که از طول راه و دشواری آن فرسوده شده و به زمین مینشیند و نفس میگیرد و پس از مدتی استراحت و خستگی از تن بدرکردن به پا میخیزد و چون هنوز نیروی جوانی در او باقی است باز به راه میافتد، به مسیر خود ادامه میدهد (هرچند با اثری از فرسودگی پیشین).
غالب تحصیلکردههای فرنگ، پس از بازگشت، در رشتههایی به کار مشغول شدند که با هیچگونه رابطه نزدیک و پیوند آشنائی با حرفه آموختهشان نداشت، … . بدین گونه، محصلینی که با صرف هزینهای کلان (نسبت به خزانه تهی آن روز دولت) و صرف وقت بسیار، بسا چیزها آموخته بودند که میتوانست برای مملکت مفید باشد، از تخصص و تحصیلات خود جدا افتادند. عوامل این عدم استفاده را باید در نهادهای اجتماعی آن روزگار جست. جامعه که هنوز نمیتوانست در ماشین فرسودهی خود، پیچ و مهره های نو و کارآمد را بپذیرد و قادر به درک تحول و همپائی با تمدن پیشتاز غرب نبود و اسباب این همپائی و تحول را نیز در اختیار نداشت، نمیتوانست جز در زمینههائی که خود میخواست، از وجود این پیچ و مهرهها بهره گیرد.
انتخاب فرانسه برای تحصیل پژوهندگان جوان که چشم و گوش بسته از دامن ناز و نعمت به پاریس پرغوغا و آشوب آن روز میرفتند، یک انتخاب شایسته نبود و با توجه به نتایج تأسفباری که از محصلین اعزامی دسته گذشته گرفته شده بود، در پس این اقدام یک انگیزه ابهامآمیز و توجیه نشدنی به چشم میخورد.
سرمایه و دانش فنی خارجی ـ آن هم نه فقط در صنعت، بلکه در کشاورزی صنعتی و خردهفروشی و توزیع ـ باید بر منافع انسانی و طبیعی ایران و موقعیت جغرافیایی ایران افزوده گردد و از ایران یک مرکز بازرگانی ـ به معنی صنعت و کشاورزی و تجارت ـ بسازد که حوزۀ جغرافیایی وسیعی را خدمت کند.
جوانان فرنگ رفته وقتی به ایران بازگشتند آداب ایرانی را فراموش کردند و جلوی بزرگترها کفش درنمیآوردند.
نقش تاریخی ثمربخشی که فرزانگان در فرنگ تحصیل کرده پیش از آغاز مشروطیت و بعد از آن در جامعه ایرانی ایفا کردهاند، تا کنون ناشناخته مانده است. نخستین دستههای محصلین اعزامی به اروپا که در واقع نخستین فرزانگان و روشنگران ایرانی و نخستین هسته تحرک اجتماع به سوی بینش و دریافت نوها و واسطه و حامل دانش جدید اروپائی به این سرزمیننند، در غبار وقایع عادی روزانه محو و فراموش شدهاند و تا کنون جز انگیزههائی ناپایدار، عاملی برای بررسی همه جانبه در ارزیابی و تعیین چند و چونی تأثیرات آنها نبوده است.
خوانندگان محترم به خاطر دارند که چهارسال پیش ازین ما به طبع آثار شیخ اجل شیراز به روشی تازه دست بردیم و از کتاب گلستان شروع کرده و سپس به بوستان پرداختیم و قسمت اعظم غزلیات شیخ را در جلد سوم قرار دادیم و اینک بقیۀ آثار آن بزرگوار را از قصائد و غزلیات اخلاقی و قطعات و رباعیات و نثریات و غیرها در این مجلد چهارم جمع کرده این مجموعه را به پایان میرسانیم
در میان کشورهای خاورمیانهای، ایران تنها کشوری بوده است به استثنای لبنان، که از خود یک سنت سرمایهداری داشته است. در بقیۀ کشورها بازرگانان تعیینکنندگان تصمیمهای اقتصادی از گروههای غیربومی بودند
از تأمل در غزلهای شیخ تقریباً یقین حاصل میشود که از غزلسرایی مقصودش شاعری و تصنیف کتاب نبوده بلکه هر غزل را به طبیعت بنابر مناسبتی و پیشآمدی و حسب حالی فرموده است، هر وقت به وصال میرسیده شادی خود را به شعر ابراز مینموده، هر زمان به فراق مبتلا میشده به زبان شعر مینالیده است، و همچنین حالات دیگر، و شعر گفتن برای سعدی کاملاً مانند آوازه خواندن کسانی است که شغلشان آوازهخوانی نیست و به مقتضای حال آوازشان میآید، یا مرغابی که از تأثیر آب و هوا و حالات زندگانی سروصدا میکند و یک سرّ دلچسب بودن اشعار هم همین است.
ما باید انجمنهای شهر را، چنان که از آغاز مورد نظر بوده است، نه به عنوان گسترش قدرت حکومت مرکزی در سراسر کشور، بلکه به عنوان ارگانهای مستقلی به منظور توزیع قدرت در میان مردم و عدم تمرکز امور در یک بوروکراسی تلقی کنیم. نظارت این بوروکراسی در کار آنها به درجات معین و تا وقتی کاملاً از آب بدر نیامدهاند ضرورتی است. اما وضع ایدئال وضعی خواهد بود که مکانیسم مردمی نیازی چندان به چنان نظارتی نگذارد.
همه کس میداند که شیخ سعدی شیرازی گذشته از قصاید و غزلیات بینظیری که از خود به یادگار گذاشته است دو کتاب یکی به نثر موسوم به گلستان و یکی به نظم معروف به بوستان به نگارش آورده است که شاید بتوان گفت نه تنها در زبان فارسی بلکه در هیچ زبانی از جهت فصاحت و بلاغت و روانی و زیبایی و دلربایی و حکمت و معرفت مثل و مانند ندارد
ارجمندترین کتاب نظم فارسی شاهنامه فردوسی است و زیباترین کتاب نثر گلستان سعدی و این هر دو کتاب به سبب همین که پسندیده خاص و عام شده در دست و پای مردم افتاده و گرفتار دستبرد نویسندگان و خوانندگان گردیده چنان که من چندین سال به اندازهای که توانستم جستجو کردم و سرانجام ناامید شدم از این که از این دو کتاب نسخهای بیابم که بتوان گفت مطابق آن است که از دست مصنف برآمده است.
دفاع از خلیج فارس طبعاً مهمترین نقطۀ توجه همۀ قدرتهای منطقهای را تشکیل میدهد. با نزدیک شدن خروج نیروهای انگلیسی دورنمای یک خلأ دفاعی در خلیج فارس چندان اغراقآمیز نیست. تا وقتی انگلیسیها بودند با واحدهای مسلح خود همۀ شیخنشینهای خلیج فارس را میپوشاندند. در غیاب آنها شیخنشینها باید به نگهبانان مسلح و دستههای تفنگدار خود اتکا کنند.
عنوان جریدههایی که در نایلونها محفوظ شده و بر ویترینها آویخته است، خیلی بیش از مطالب آنها میتواند دریافت نسل پیشینهتر را از نقش مطبوعات به نمایش گذارد. روزنامهنگار، در این وقت «آئینه عیب نما» است؛ مربی اخلاق است، ستایشگر «قانون» است. راهبر به «ساحل نجات» است، «آینده» را نوید میدهد، «ارشاد» میکند، «رعد» میپراکند و عصر جدیدی را پی مینهد…
دیدار از نمایشگاه «یادگارهای ادبی و تحقیقی پنج دانشمند فقید، عباس اقبال ـ ابراهیم پور داود ـ علی اکبر دهخدا ـ محمد قزوینی ـ سعید نفیسی» گلگشتی است در جهان فرزانگی، روشندلی و وقار شکوهمندانه ارواحی که ذره ذره از جانشان را در کلمات سرشتهاند. از ورای کلماتی که عباس اقبال از خود بجا گذاشته و به سوزن دوزیهای یک دست هنرمند شبیه است؛ از خطوط درهم رفته و عصبی محمد قزوینی، از کلام صریح پورداود که گوئی مستقیما از اسطورهای کهن مایه میگیرد، یا از کلام دستاموز سعید نفیسی، یا از خط دهخدا که زهرخندی از آن میتراود، دنیائی پیش چشم دلربائی میکند، وسوسه میکند و دریچه حریمی را برویت میگشاید که یگانه و والاست. غرورانگیز است.
حضور قاسم هاشمینژاد در روزنامهی «آیندگان» کوتاه اما پربار بود. وقتی من در اوایل سال ٤٩ وارد «آیندگان» شدم، او دبیری صفحهی «عیارسنجی کتاب» را بر عهده داشت و این صفحه چنان از صفحات کتاب روزنامههای دیگر متمایز بود که اغراق نیست اگر بگویم از جمله به خاطر صفحهی کتاب «آیندگان» وارد آن روزنامه شدم و پیشنهاد رفتن به روزنامهی بزرگ عصر را رد کردم. بنا بر این طبیعی است که وقتی به روزنامه رفتم، نزد او تلمذ کردم.
انقلاب، بزدلی بیاعتقادانه رژیم پیشین را با نامردمی حقمدارانه خود جانشین کرد و ابتذال دل بهمزن خود را بر ابتذال دلگیر آن افزود. اما ضربت بیدار کنندهای بر روان و ذهن ایرانیان زد که در دو دهه بعدی با ضربتهای دیگری در جهان بیرون تقویت شد. این ملتی که هیچگاه و در ناپسندترین روزهای خود نیز ناامیدکننده نیست نشیب انقلاب و حکومت اسلامی را تخته پرشی برای جهشهای بلندتر آینده گردانید.
در عالم اسلامی اکثر کسانی که با علم و حکمت سروکار داشتهاند ایرانی بوده و بیاغراق میتوان گفت تمدن اسلامی را ایرانیان ساختهاند ولیکن چون تا چندی پیش زبان عربی زبان عموم مسلمانان بوده تألیف و تصنیف را همه به عربی مینوشتند و از این رو یکجا تمدن اسلامی در نزد بیگانگان تمدن عرب شناخته شده و مقام ایرانیان در علم و فضل و حکمت به درستی معلوم نگردیده و از طرف دیگر امروز که عربی زبان علمی و بینالمللی نیست و معرفتش مانند پیش عمومیت ندارد ایرانیان از داشتن کتاب علمی تقریباً محرومند و دسترس به معارف قدیم خود ندارند.
ارزیابی درست امکانات خودمان به عنوان یک کشور و ملت باید با تشخیص واقعی مسائل و دشواریها و فاصلههایی که هست و باید پیموده شود توأم گردد. ما در هر دو زمینه کم داریم. به خودمان چنان که باید معتقد نیستیم، مسائل خود و دنیای خود را نیز دست کم میگیریم. از این روست که هر دستاورد کوچک در دیدگانمان بزرگ مینماید. و یک موفقیت واقعی از خود بیخودمان میسازد و به غفلت و خوشباوری میاندازد.
«روز باران است و ما جو میکنيم/ بر اميد وصل دستی میزنيم ابرها آبستن از دريای عشق/ ما ز ابر عشق هم آبستنيم» مولوی…
چو خورشید تابان میان هوا نشسته برو شاه فرمانروا جهان انجمن شد بر آن تخت او شگفتی فرومانده از بخت او به جمشید…
شهر از جهت باستانشناسی و جهانگردی همه گونه استعداد دارد. ولی اعتبارات در جاهای دیگر صرف میشوند. مادر شاهنشاهی و کهنترین شهر ایران بر روی بستر سخت گرانیتی خود زیر اینهمه بیتوجهی میشکند.
ایران و شیخنشینها باید شالوده مناسبات وسیع و فراگیرندهای را بریزند و بر دشواریهای کوچک و بزرگ بیشماری غلبه کنند. مبادلات فرهنگی و تجاری؛ همکاریهای اقتصادی و بازرگانی؛ ترتیبات امنیتی برای حفظ خلیج فارس؛ بسط ارتباطات. این همه نیاز به فعالیت پردامنهای دارد. ایران به سهم خود آمادگیش را نشان داده است و آنچه بتواند برای ترمیم ویرانیهای صدوپنجاه ساله تسلط خارجی خواهد کرد.
از جمله قبایل و امم سالفه که اعمال و آثار ایشان در جریان امور و کیفیت زندگانی سکنۀ این کره تصرف و مدخلیت تامه داشته و یادگارهای عبرتانگیز از خود گذاشتهاند رومیهای قدیم میباشند که مدّت چندین قرن دعوی مالک رقابی مردم روی زمین مینمودند و چندان هم بی حق نبودند زیرا که در برابر خود گردن فرازی نمیدیدند جز ملوک اشکانی یا شاهان ساسانی ایران
ای دستها که بر دلِ ما زخم می زنید !
ای دستها که سنگ به آیینه می زنید !
زیباییِ زنانه ی ما، دشمنِ شماست.
نوشتۀ محمد ایمانی هر چند اندیشۀ اروپایی بر محور دولت را در دوران جدیدِ چندین قرنۀ آن کمو بیش تصویر کرده است، اما آنجا که آن تصویر را «افق اندیشیدن» برای سیاست در ایران قرار میدهد، هیچ تأمل پژوهشی در بارۀ ویژگیهای دولت و ملت در ایران و تاریخ این کشور ارائه نمیدهد. ما در زمینۀ تاریخ ایران و توضیح پدیداری ملت و دولت بر بستر این تاریخ و در شاخهها و ارکان مختلف «نظام سُنت اندیشدن» آن، از این نویسنده پژوهشی در دست نداریم و هنوز نمیدانیم مبانی ایشان در ارزیابی از «مفهوم» دولت ملی در ایران و یا مشخصات «دولت ملی» در عصر مشروطه در همین کشور چه بوده و چه چیز آن شکست خورده و چه از آن مانده است؟
آزاد زیستن دشوار است. دشوار است چون باید قدرت تشخیص داشت و از میان امکانات متعدد یک یا چند را برگزید. دشوار است چون باید همت داشت و این انتخاب را پی گرفت. دشوار است چون باید حس مسئولیت داشت و پست و بلند این انتخاب را پذیرفت. دشوار است چون آزادی با یکبار کوشش برای همیشه به دست نمیآید و حفظش تلاش روزمره میطلبد.
ملت ایران و پیروزیهای پیاپی در فاصلهای نه چندان دراز، در این دو سال گذشته، این چندمین بار است که ما، پس از…
با خواندن مقالۀ قوچانی، در درجۀ نخست، این پرسش در ذهن خواننده مینشیند که بنا بر کدام ویژگی باید این نوشته را متنی در «عرصۀ اندیشۀ سیاسی» به حساب آورد؟ کدام اندیشه؟ چه تفاوتیست میان این نوشته و متون متداول کوشندگان سیاسی که هر روز نمونهاش در مطبوعات و رسانههای سیاسی به فراوانی دیده میشود و از دو مهارت نیز بیش از هر چیز دیگری برخوردارند: 1ـ دستهبندی و تعیین «چپ» و «راست» خود و 2ـ گرد آوردن و نسبت دادن هر آنچه نیکو به نظر میرسد به خویشتن
بهراستی «سیاستنامه»نویسان و مسئولین این نشریۀ تازه باید به خود بالیده و از خود راضی باشند که توانستهاند، در ادامۀ حضور و تلاشهای فکری خویش در میدان بحث سیاست ایران، «نظارت» و «راهبری» دکتر جواد طباطبایی را پشتوانۀ اقدام تازۀ خویش، یعنی پایهگذاری «سیاستنامه» سازند.
در مورد کلیات بحث و جهت گیری اساسی آن پاسخ من همان است که مارتین لوتر در نشستی با حضور کارلوس پنجم امپراتور اسپانیا که برای محاکمه او تشکیل شده بود، در پایان جلسه، به عنوان فصلالمقال موضع خود، گفت. او که در واقع هر نوع مصالحهای را با کلسیای رسمی رد میکرد، خطاب به امپراتور و حاضران در جلسه، گفت من اینجا ایستادهام و جز این کاری از من ساخته نیست. اگرچه همان طور که اشاره کردم، بسیاری از ایرادها و ملاحظاتِ شما را میپذیرم، اما به هر حال من هم میخواهم بگویم اینجا ایستادهام. معنای این حرف آن نیست که به هر قیمتی از همه مطالبی که نوشتهام دفاع میکنم، بلکه میخواهم بگویم که باید در جایی ایستاد و بر آنام که تنها کسی میتواند از یک موضع نظری دفاع کند و بیشتر از آن ایرادی را بپذیرد که در جایی ایستاده باشد و گرنه دفاع از موضع نظری جزمیت و پذیرفتن ایراد وا دادنی بیش نخواهد بود.
خیّام …در عالم حکمت و فلسفه مانند بسیاری از کوتاه نظران خشک و جامد نبوده است که در جستجوی حقایق امور جهان طبعش به تکرار کلمات فلسفه قانع و راضی شود بلکه مانند همۀ دانشمندان حقیقی پس از آن که تمام معلومات کتابی را فراگرفته بر خورده است به این که راز دهر گشوده نشده و هنوز معلوم نگردیده که جهان حقیقتش چیست و برای چیست چرا میآییم و کجا میرویم اگر زندگی اصل است و امری جدّی است چرا میمیریم و اگر حیات امری جدّی نیست چرا ما را گرفتار مفاسد زندگی میکنند. پس با آن حس لطیف و طبع قادری که داشته این معنی را به وجوه مختلف در رباعیات چند پرورده است و این نالهایست که تنها از گلوی خیّام بیرون نیامده بلکه هر کس اندکی قوّۀ تنبّه و عبرت دارد همین مسئله را طرح میکند و هر چه هوشمندتر باشد نالهاش جان سوزتر است.
گفتگوی حسین مهری با فرخنده مدرس ـ تلویزیون اندیشه برنامه چهرهها و گفتهها
بمناست پنجمین سالگرد درگذشت داریوش همایون
«بنیاد داریوش همایون ـ برای مطالعات مشروطهخواهی» در پیگیری همان وظایفی که «تلاش» در پیش پای خود گذاشته بود، راه و کار خویش را ادامه داد و چندان به طول نیانجامید که بازتاب کار و فعالیت «بنیاد» به ویژه در داخل مرزهای کشور و در نمودار شدن پیوند استوار افکار داریوش همایون با بحثها و نظرات کانونهای روشنگری در خدمت ایران و تأثیر بر سمتگیریهای تازه حوادث آن به تدریج، و هر روز بیش از پیش، آشکار گردید.
«زمان خوشبختی و دشمن بزرگ آدمی است. خوشبختی است اگر بتواند با آن پيش آيد؛ دشمن است اگر بگذارد از او درگذرد. کسی که با زمان…
طبیعی است که بعد از انقلاب اسلامی واحد فهم ما از مسائل استراتژیک در منطقه، واحد امت بوده است و تصور ما این بود که ورای کثرتهای در منطقه، واحدی وجود دارد که به آن امت میگوییم. بنابراین باید در همه ارزیابیهای سیاسی خودمان در منطقه، آن وحدت امت را به حساب بیاوریم و عامل تعیینکننده این مساله باشد. در یکی دو دهه گذشته و بعد از جنگ صدام علیه ایران – اگر هم متوجه نشده بودیم – بهتدریج متوجه شدیم در منطقه اتفاقات دیگری میافتد و ایران به لحاظ جغرافیایی درجایی قرار گرفته که گویی جای آن اینجا نبوده است. ظهور نیروهای جدید کمابیش به ما نشان داد ایران نمیتواند منافع و محاسبات استراتژیک خود را برمبنای تعاریف پیشین قرار دهد.
مصالح ملی ایران ایجاب میکرد که منطقۀ شیخنشینهای خلیج فارس در تمامیت آن در نظر گرفته شود و میان سیاستهای ایران در شیخنشینها و روش آن در بحرین همآهنگی بوجود آید. ما در این کار اکنون موفقیت یافتهایم، با تصمیمی که به هیچ روی آسان نبوده است.
کار دنیا شوخی نیست جدیت میخواهد، عقل میخواهد، دلسوزی برای مملکت میخواهد. اگر این چیزها در ما نیست باید آن را فراهم کرد و وقتی که این صفات جمع شد آن وقت به کار کردن مشغول شد تا وقتی که جماعتی بالنسبه مهم با طرح عاقلانه و جدّیت تامه در مملکت متفقاً در صدد اصلاح کار نباشند هیچ کار نخواهد شد و روزبروز بدتر میشود، و بنابراین به عقیدۀ بنده اول از همه این کار را باید صورت داد.
شکست ژوئن 1967 دو تغییر عمده در دنیای عرب پیش آورد. مصر از موضع مسلط خود افتاد و تبدیل به اعانهگیر عربستان سعودی (به همراه کویت و لیبی) شد و اعراب نیز به روشنی دریافتند که حل مشکلات آنان در چارچوب عربی عملاً غیر ممکن است.
طباطبایی نخستین پژوهشگری بود که نگرشی منضبط، فلسفی و روشمند به تاریخ اندیشهی سیاسی عرضه داشت. طباطبایی به تاریخنگاری بهمثابه شکلی از اندیشهورزی است که در این زمینه او بهویژه متأثر از هگل است. طباطبایی تجدد و وضع کنونی را مبنای نگارش تاریخنگاری اندیشه قرار میدهد و بر اهمیت پرسشهای امروزین از متون کهن تأکید میورزد. طباطبایی ایران را کانون نظریهپردازی خود قرار میدهد و در نهایت، ایشان بر نسبت و پیوند میان عمل و نظر، بهمثابه مهمترین پرسش در فلسفهی سیاسی، در تاریخنگاری اندیشه تأکید میکند.
در آستانۀ سال نو، والاترین آرزوی ما همچنان برای مردم ایران و بیشترین امید ما به آنان است. چرا که سال 2016 آبستن حوادث و در عین حال سال فرصتهاست که در پرتو اتحاد و همبستگی ملی خویش و هوشیارتر از همیشه از عهدۀ مهار هر چه بیشتر نیروهای افراطی رژیم برآمده و ایران را پایگاه استواری در دفاع از صلح و آرامش و امنیت در منطقه و در جهان سازند.
اما تربیت ملت قسمت مهمی از آن البته به نشر معارف است به وسایلی که دائماً گفته میشود: تکثیر و تأسیس مدارس و مؤسسات و مجامع و مجلات علمی و ادبی و صنعتی، ترجمه و تألیف و طبع کتب مفیده، طلبیدن معلمین خارجی، فرستادن جوانهای مستعد به خارجه، تشویق و تجلیل ارباب کمال و قس علی ذالک و یقین است که در این باب مسامحه جایز نیست اما امروزه این اقدامات هم کفایت نمیکند و مهمتر از اینها آنست که فکری برای تقویت مایۀ اخلاقی ملت بشود.
انقلابها را بیهوده چرخشگاه و آغازگاه دورههای تاریخی نمیدانند. انقلاب، برخاسته از دگرگونی ذهنی در یک جامعه است و با خود دگرگونیهای بزرگ میآورد. چه در انقلاب مشروطه و چه در انقلاب اسلامی، جامعه ما دستخوش دگرگونیهای ژرفی شد که مقایسه آن موضوع این نوشته است.
طباطبایی به عنوان کسی که وضعیت بحران ژرف ایران بر لبۀ پرتگاه تاریخ را در ژرفنای خودآگاهی خود دریافته است، بیش از چهار دهه از عمر خود را وقف ایران، و تدوین نظریۀ انحطاط ایران و تأسیس دانش نوبنیادی می کند، که ضمن تبیین منطق انحطاط ایران، راه خروج از این شرایط و تجدید عظمت ایران را به نوبۀ خود فراهم کند. از نظر نگارنده او در تلاش خود و فراهم آوردن مقدمات تأسیس فلسفۀ سیاسی جدید ایران موفق بوده است، هر چند گویا هنوز زمان او فرا نرسیده، امّا برای خواننده ای که نه از سر تفنّن و سیاست زدگی، بلکه از سر جدیّت و همسخنی، نظریۀ او را به تالار آگاهی خود انتقال می دهد، طباطبایی بر آستانه تاریخ جدید ایران ایستاده است.
افراد دو قسماند، بعضی زندگانی عادی میکنند، از یکی از راهها که عموم مردم رفته میروند و تکلیف عادی خود را در دنیا به جای آورده عمر خود را بسر میرسانند، این اشخاص البته مردمان صحیح به قاعده هستند که در هیئت اجتماعیه عضو فاسد نبوده و بار خاطر دیگران نشدهاند؛ اما بعضی دیگر هستند که مزید شرافتی دارند به این که عملیات آنها اعم از مادی یا معنوی حیثیتی به حیثیات ایشان و ابناء نوعشان افزوده است و راه تازهای برای مردم باز کرده افق جدیدی بروی مردم گشودهاند و نعمتی علاوه بر نعمتهای دیگر برای اهل مملکت خود فراهم کردهاند.
ایران آمادگی خود را از همان آغاز برای همکاری با همه کشورها و سرزمینهای منطقه خلیج فارس برای دفاع و امنیت دستهجمعی اعلام کرد. کاربردهای این سیاست کوشش استواری بود که ایران در تحقق این همکاری و در رفع اختلافات و در روشن کردن فضای سیاسی منطقه بکار برد. قراردادهای مکرر تعیین فلات قاره با همسایگان ایران و سلسله دید و بازدیدهای سیاسی در بالاترین سطح و استفادهای که از هر فرصت برای اعلام و نشان دادن حسن نیت ایران شد، منظره را در خلیج فارس یکسره دگرگون کرد.
چشمانداز تدریس دانشگاهی ادبیات ایران هنوز به دیوانها و کتب قطور نویسندگان و شعرای گذشته محدود است و نفوذ ادبیات معاصر در میان قشرهای عظیم روشنفکران ما تأثیری در سیستم آموزشی دانشگاهی نگذاشته است.
«ایران یک نظریه است» یعنی ایران جنبههای نظری دارد که به ما اجازه داد زبان و فرهنگ آن را دوباره تجدید بکنیم، و همین عدم انحلال ایران در خلافت نشان میدهد که ما یکسری امکانات نظری بسیار اساسی داشتیم که با آن توانستیم خود را در آن شرایط پیچیده، در «درونِ بیرون» جهان اسلام بازسازی کنیم و فرهنگ مان را تجدید کنیم، و در نتیجه ما هرگز جزوی از امپراتوری اسلامی نشدیم.
دولت ایران… آن چه را به موجب معاهدات از دست داده است مطالبه نمیکند و فقط آرزویی که دارد این است که دولت شوروی اقلاً از دولت تزاری نسبت به ایران متجاوزتر نشود و اراضی را که تا آخرین روز دولت تزاری بلکه چندین سال بعد از آن هم در تصرف ایران بوده ضبط نکند و مقرراتی را که به موجب عهدنامه قبول کرده است منکر نگردد و بعهد و پیمان خود وفا کند و مطالبی را که ذیلاً مینگاریم فقط همین فقره است.
تخلیۀ خلیج فارس از نیروهای انگلیسی که هر چه به 1971 نزدیکتر میشویم اجتنابناپذیرتر جلوه میکند، در وضع سیاسی و استراتژیک این منطقه آثار پردامنه خواهد داشت.
اگرچه از دهههای پیش روشنفکری ایرانی پیوسته اقبالی به فلسفهی هگل نشان داده است، اما بهرغم ترجمههایی که از برخی نوشتههای فیلسوف آلمانی به زبان فارسی صورت گرفته و انتشار کتابهایی دربارهی فلسفه او -اعم از نوشته و ترجمه از زبان اروپایی- کمابیش میتوان گفت که هنوز در زبان فارسی هیچ اثر معتبری در این باره وجود ندارد.
آن چه بنده در این مدت اقامت در خارجه استنباط کردهام، وزارت امور خارجۀ ما از حیث اداری وجود خارجی ندارد و به این واسطه تمام زحمات آن بر دوش کفیل یا مقامات دیگر است. به عقیدۀ بنده اول کاری که باید کرد اگر ممکن شود فکر علاج این درد است، هر چند قحط الرجال شاید سبب باشد که این درد درمان ناپذیر شمرده شود و خود بنده هر وقت متصدی امری بودهام همین فقره مانع شده است از این که بتوانم کاری صورت دهم.
اشاره: بیترديد فرمان تشکيل حزب رستاخيز توسط محمدرضا شاه در سال 1353 يکی از بحثبرانگيزترين حوادث سياسی سالهای پيش و بعد از انقلاب اسلامی بوده است. اما صرف نظر از ضرورت اين بحث و بررسیهای اساسیتری از ماهيت اين تصميم و پيامدهای آن و صرفنظر از ضرورت ارزيابی تاريخی و شناخت دقيقتر از دهه آخر دوران سلطنت پهلوی و سالهای پيش از انقلاب اسلامی و تأثير تشکيل حزب رستاخيز بر اين سالها و روند حوادث آن….
در باب عراق و سرپرستی خودشان میگفت «در مورد امور داخلی، ما حتی الامکان میخواهیم زحمت و خسارت و مسئولیت امور داخلی عراقیها را بر عهدۀ خودشان بگذاریم و فقط مراقب امور خارجی آنها باشیم. قوای انگلیس تماماً از عراق میروند و فقط قوای هوایی نگه میداریم».
مبادلۀ بازدیدها میان رهبران ایران و پاکستان تازه نیست و به نخستین سالهای استقلال پاکستان برمیگردد که آغاز روابط بسیار دوستانۀ دو کشور نیز بود.
این بارِ نخست نیست که از سوی «روشنفکران» پرغوغا و پرادعای وطنی ما در برخورد به برگزیدۀ هیئت داوری جایزۀ صلح ناشران آلمان، زبان آغشته به زهرخندههای مضحکهآمیز و پرنخوت اتخاذ شده است. تنها این بار دسترسی بسیاری از ایرانیان به رسانههای اینترنتی و به ویژه حضور گستردۀ فیسبوکی آنان، به بحثها، در سطح نازلشان، ابعاد بزرگتری داده است.
مردمان وطن پرست روشن فکر که از وضع ایران فهمیدند کشور سریعاً رو به زوال میرود و بواسطۀ رژیم حکومت فردی و مطلق که قادر به مقاومت در مقابل روس و بهبود بخشیدن به اوضاع نیست دیگر تاب نیاورده از شکست همسایۀ شمالی در جنگ با ژاپن استفاده کرده مبادرت به یک نهضت ملی نمودند و در پرتو کمک معنوی انگلستان ملت موفق شد در 1906 از مظفرالدین شاه مشروطیت و پارلمان را بگیرد.
با همۀ اختلافات در ظواهر، کودتای سوم اسفند 1299 دنبالۀ طبیعی انقلاب مشروطه و تکمیل کننده آن در زمینۀ حیاتی بود. انقلاب مشروطه سیر نوسازی جامعۀ ایرانی را آغاز کرد. بیداری اذهان؛ برانگیختن تودههای پراکندۀ جمعیت در راه هدف واحد؛ مطرح کردن مسائل اساسی سیاست و اجتماع ایران؛ بر روی صحنه آوردن مرد عادی ایرانی و یک شور فروننشاندنی برای نگهداری و تجدد ایران از نتایج انقلاب مشروطه بود.
پیش از ورود به بحث فلسفۀ سیاست، به تمایزی که میان سه اصلاح، «اندیشۀ سیاسی»، «عقاید سیاسی» و «فلسفۀ سیاسی» وجود دارد، میپردازم. اندیشمندان بزرگ در قالب نظامی میاندیشند و فکر میکنند که حاصل آن مجموعه را «اندیشۀ سیاسی» (political thought/ pensée politique) مینامیم؛ به دیگر سخن، آنها «امر سیاسی» (the political/ le politique) را در استقلال خود مورد تأمل و واکاوی قرار میدهند. مراد از «عقاید سیاسی» این است که نویسنده یا متفکّر به صورت سیستماتیک به امر سیاسی نمیاندیشد، امّا در دل آثار و افکار او اشارات سیاسی وجود دارد، از باب مثال، عقاید سیاسی برتران تاوِرنیه (۱۹۴۱*)، سینماگر فرانسوی؛ امّا «فلسفۀ سیاسی» (political philosophy/ philosophie politique) به این معناست که یک فیلسوف در ذیل نظام فلسفی خود به طور منضبط به بحث در باب سیاست پرداخته است؛ از باب نمونه میشود از کانت و فلسفۀ سیاسی او نام برد.
دو شاعر جوان، فاطمه اختصاری و مهدی موسوی، به جرم نوشتن، به بیست سال زندان محکوم شدهاند. ساکت نمانیم؛ سکوت واژه حافظهٔ زمان را زخمی خواهد کرد و جراحتِ تاریخ رنج خانه از یاد خواهدبرد. خشونت زاییدهٔ ترس است. ستونهای خشونتِ خانۀ ما را نه زلزله، نه طوفان، که اعتراض ما، تنها اعتراض ما، سست خواهد کرد.
بعضی از جراید انگلیس نسبت به تقاضاهای دولت ایران در کنفرانس صلح تننقیداتی کرده از جمله میگویند: دعاوی زیاد میکنند و بهتر آن که دعاوی ارضی را کنار گذاشته و از مطالبۀ خسارات هم که منتج نتیجه نخواهد شد صرف نظر کرده فقط در باب استقلال خود اهتمام مینمود و جد و جهد میکرد که در کنفرانس صلح شرکت پیدا کند. در این تنقیدات اشتباههایی هست که باید رفع شود.
شگفتآور است که ما هنوز در مسئلۀ اساسی تقسیم قدرتهای اداری و وظیفۀ استانداران و جایی که وزارت کشور میتواند در سازمان اداری ایران داشته باشد این همه آشفته و پریشان فکریم. با همه دشواریها که هر روز بدان برخوردهایم هنوز نمیخواهیم بپذیریم که رهبری دستگاه اداری را در استانها و شهرستانها نمیتوان به مأموران سادۀ یک وزارتخانه سپرد. استاندار و فرماندار تا وقتی به عنوان مأمور وزارت کشور بشمار میروند هیچ برتری بر رؤسای ادارات دیگر ندارند و حقاً نمیتوانند انتظار پیروی از آنها داشته باشند.
چنان که اینجانب همیشه پیشبینی و اظهار کردهام اهمیّت جامعۀ ملل روز بروز زیاد میشود یعنی احتیاج ممالک و ملل به یکدیگر دائماً رو به ازدیاد میرود و این احتیاج بهتر محسوس میگردد و دول مجبور میشوند سیاست بینالملل اختیار نمایند و جامعۀ ملل ناظم و مدیر این سیاست است به علاوه روز بروز جنگ در نظر مردم مخوف و مهیبتر میگردد و امیدواری به جلوگیری از جنگ و استقرار صلح نیز پیش میرود، چنان که امروز مثل چند سال قبل دیگر کسی فکر برطرف کردن جنگ را استهزا نمیکند . همان اندازه که سابقاً رجال تحصیل افتخار را در ترغیب و تشویق مردم به جنگ و جدال برای ترقی و شرافت مملکت خود میدانستند امروز شهرت و امتیاز را در ترویج صلح و نزدیکی ملل به یکدیگر میبینند
خود نخستوزیر نخستین کسی است که از پنج سال گذشته ناراضی باشد و چشمان خود را به سالهای درخشانتری بدوزد. ولی گذشته و حال را با آینده مقایسه نمیتوان کرد و در مقایسه با گذشتۀ پیش از خود، نخستوزیر حق دارد از کارنامۀ پنجسالهاش خرسند باشد. دوران او دوران اصلاح روشها و تجدید تشکیلات عمقی در سیاست ایران بوده است که، هر چند هنوز در نخستین مراحل خود قرار دارد، آثار پردامنه خواهد داشت.
تردیدی نیست كه تاریخ، ماجراهایی پیش میآورد كه حق كسانی ضایع میشود. تردیدی نیست كه میتوان مال عدهای را مصادره كرد و حتی جانشان را گرفت اما در یك چیز هم تردیدی نیست و آن این است كه مال و جان اشخاص را میتوان گرفت اما نامشان را نمیتوان گرفت. نام جعفری در تاریخ ایران به نیكی خواهد ماند و پیروی از عدالت حكم میكند كه قدرتمندان به خاطر نام نیك خودشان هم شده سعی او را در احقاق حقش بیجواب نگذارند.
اگر «ماجرایی» که اسماعیلی از آن نام میبرد، میتوانست به «روایت سقوط پهلوی»، و تنها سقوط یک رژیم و یک نظام محدود بماند، اگر میشد جلوی کارکرد طبیعی عقل آدمی را گرفت و او را از ادامۀ تعمق و نتیجهگیری بازداشت و اگر مفهوم «شکست تاریخی» و معنای «تاریخی شکست» در افق فکری بسیاری ایرانیان پدیدار نشده بود و اگر افقهای دید تاریخی از وضعیت و موقعیت کنونی به «تداوم این شکست»، گسترش و ژرفایی نیافته بود، شاید آسودهتر میشد از نتیجۀ کار دهباشی و سهلگیرانهتر از سخنان داریوش همایون گذشت. اما فرو رفتن در ژرفای تاریخ از منظر «درونی بودن سقوط» و لاجرم «تداوم شکست»، نتایج بسیار شگفتآوری ببار آورده و میآورد و جایی برای آرامش روانهایی که به درجاتی متوجۀ این شکست و تداوم آن شدهاند، نگذاشته و نمیگذارد.
سَبْک، اگر واردآوردنِ شیوهای پرورده و پرداخته به روزانههای متعارف باشد، میتوان به هر جا و همه جای زندگانی، بیهراس از…
زمستان سال پیش، در حالی که داریوش همایون چندسالیست که دیگر در میان ما نیست، کتابی در ایران، با عنوان «آیندگان و روندگان»، شامل مجموعه گفتگوهایی با داریوش همایون، انتشار یافت که تنها بحثهای برآمده از این انتشار و بر گِرد نام، سخنان و سرگذشت اجتماعی وی، بار دیگر جای ویژۀ او را در میان اندکشمارانِ ایرانی نمودار ساخت و نشان داد؛ آنچه از زندگی داریوش همایون مانده است همروزگاران و آیندگانش را آسوده نمیگذارد. نشان داد که او درست دیده بود و آن آیندهای که برای خود وی، در زمان نگاشتن عبارات فوق، هنوز «در مه زمان پوشیده» بود، راه و روند خود را آغاز و او را، که زندگیش با رفتنش خاتمه نیافته، درگیر خویش کرده است.
ادارات ما حالا کاملاً مثل ماشین کار میکنند اما تصّور نفرمایید این عبارت را من باب تمجید عرض میکنم بلکه مقصودم اینست که همانطور که ماشین در کارکردن بیتصرف است ادارات ما هم همان حال را دارند، یعنی جریان اداری در ادارات ما این شده که یک مراسله این اداره به آن اداره مینویسد، آن ادارۀ دوم این مراسله را سواد کرده به ادارۀ سوم ارسال میدارد، ادارۀ سومی هم مثل ماشین به ادارۀ دومی جوابی میدهد، ادارۀ دوم سواد آن جواب را به ادارۀ اولی ارسال میدارد و خیال میکنند به این ترتیب کار صورت گرفته است.
ما در یک زمینه اساسی کامیاب شدهایم. ما عزم پیشرفت را در ملت خود راسخ کردهایم و موانع ذاتی که راه را بر پیشرفت میبست در سازمان اجتماعی خود درهم شکستهایم. پیروزی ما پیروزی امید بر دلمردگی و یأس است. و هر ششم بهمن ما دلائل تازهای بر خوشبینی و امیدواری بیشتر پیدا میکنیم.
آن چه پایین تر می آوریم تقریرات فلسفۀ حقوق دکتر طباطبایی است که دوست ما الیار جمالی بازنویسی و منقح کرده و آن متن را از نظر دوست دانشمند علی رضا سیداحمدیان گذرانده است. مطلب حاضر تنها بخش نخست آن تقریرات است. دنبالۀ مطلب را نیز به تدریج در همین صفحات به نظر خوانندگان خواهیم رساند.
نظامیهای بعثی بیهوده چاره را در اعدامها و کشتارها و ساختن شهرها و ویران کردن شهرها میجویند. از عراق یک ملت واحد نمیتوان ساخت، مگر آن که مسئلۀ ملی آن گشوده شود. و این مسئله را به زور و با آهن و خون نمیتوان گشود. عناصر مختلف جمعیت عراق باید احساس کنند که سهم شایستهای در امور ملی دارند. تا وقتی قدرت اداره و نیروی اسلحه تنها به اقلیتی در میان این عناصر ـ اعراب سنی ـ انحصار دارد، از اکثریت نمیتوان انتظار داشت بیحرکت بنشینند.
این اوقات بعضی اصطلاحات جدید میان نویسندگان شایع شده که با طبع زبان فارسی و فصاحت منافی است و لازم است به ادارات وزارت مالیه تذکر داده شود که از استعمال آنها احتراز کنند و از این جهت از فاسد شدن و تغییر شکل بیجا یافتن زبان فارسی جلوگیری نمایند. از جملۀ آن اصطلاحات از نقطۀ نظر است که ترجمۀ De vue Point میباشد.
وضع به جائی رسیده است که جماعت رهبران بعثی پوشیده در رختهای غرق مدال که گاه به اشتباه قداره را به جای قلم میگیرند ـ شاید چون نوک آن تیزتر است ـ برای تصفیۀ روح هر روز حمام خون میکنند. و گناههای بیشمار مردم را، برای رستگاری خود ایشان، در خون میشویند. عدالت و بخشندگی و مهربانی کشورگیرشان هیچ گروهی را بیبهره نمیگذارد. یک روز حمام خون کردان روان است، یک روز شیعیان، یک روز کمونیستها و روز دیگر بعثیها. گاه خون دست راستیها را پالایندهتر میدانند و گاه خون دست چپیها را.
در باب تألیف تاریخ ایران نظر آقای اعتمادالدوله چیست نمیدانم شاید هم شخصاً نظر خاصی اتخاذ نکرده باشند و بناشان بر این باشد که به رأی سرکار یا بنده واگذار کنند در هر حال به عقیدۀ بنده این کار خوب لازمی است و من خود همیشه در این فکر بودهام اما گرفتاریهای بیمعنی من تا کنون نگذاشته است برای اجرای این نیت فکری بکنم. اتفاقاً در همین ایام بخاطرم گذشت که چه خوب بود بنده و سرکار مجال پیدا میکردیم و مشترکاً به تصنیف یک تاریخ ایران میپرداختیم و اگر میتوانستیم برای تسریع و تسهیل امر بعضی جوانهای قابل از قبیل میرزا عباسخان اقبال و آقای مجتبی مینوی که فعلاً غیر از این دو نفر هم کسی را نمیشناسم کمک میگرفتیم.
در شرایط خاص ایران کمآبی یک عامل اضافی است که به سود کوتاه کردن فواصل و تمرکز بیشتر جمعیت کار میکند. بالا رفتن سطح زندگی و فعالیت اقتصادی نیاز به آب را چند برابر میکند. و وقتی در مناطق وسیعی آب به مقدار کافی یافته نشود باز راهی جز این نمیماند که یا از بالا بردن سطح زندگی مردم در آن مناطق چشمبپوشند ـ که پوشیدهاند ـ و یا مردم را به جاهایی سوق دهند که آب بتوان یافت. ساختن سدهای پر هزینه و شبکههای آبیاری در جاهای معدود ممکن است ولی در همه جا نمیتوان به آن توسل جست.
سخنرانی خانم مهشید امیرشاهی به مناسبت بیست و چهارمین سالگرد ترور شاپور بختیار
یک زندگانی و پرسشهای بیشمار برگزیدههایی از گفتگوها با داریوش همایون نشر بنیاد داریوش همایون برای مطالعات مشروطهخواهی تاریخ انتشار: مهرماه 1394 …
پیشگفتار «انقلاب اسلامی را من به عنوانِ آغازگاهِ بازنگری در کلِ حقیقت ایران در نظر گرفتم، کل واقعیت ایران، ما از اینجا بایستی شروع کنیم…
برنامه تاریخ شفاهی آقای همایون خواهش میکنم که شرح زندگانی خودتان و خانوادهای که در آن به دنیا آمدید و بزرگ شدهاید و…
مفهوم سیاست و سیاستگر را باید عوض کرد هما سرشار ـ با داریوش همایون روزنامهنگار آگاه و برجسته و مرد سیاسی، وزیر اطلاعات و…
روزنامهنگاری اینترنتی سینا سعدی ـ ژورنالیسم در شکل روزنامهای آن به سازماندهی وسیع در عرصه تولید، چاپ و توزیع نیازمند بود. بهاینترتیب بهغیراز جنبههای…
در مورد تاریخ معاصر ایران روزنه ـ آقای همایون عزیز، ضمن تشکر بسیار، اگرچه که میدانم که شما بیشتر آیندهنگر هستید و گذشته را…
در سالروز ۸۰ سالگی او اشاره: شامگاه شنبه بیست و هفتم سپتامبر امسال (۲۰۰۸ میلادی)، جشن هشتادمین سالگرد تولد داریوش همایون در یکی از…
گفتمان دمکراسی لیبرال صدای آلمان ـ آقای همایون، همه ما روزهای تولدمان یک نگاهی به زمان گذشته داریم. شما وقتی به سالهای پیشین نگاه…
خاورمیانه در جنگ و صلح حسین مهری ـ جناب آقای داریوش همایون درود بر شما همایون ـ درود بر شما حسین مهری ـ آقای…
موج تظاهرات و برآمدن یک جامعه و فرهنگ سیاسی تازه نیمروز ـ حوادث چند شب گذشته تهران و تعدادی از شهرهای دیگر کشورمان و…
زمینهها و گرایشهای تجزیهطلبی حسین مهری ـ جناب آقای همایون در سوئیس، درود بر شما. همایون ـ درود بر شما. حسین مهری ـ آقای…
بیانیه اتحاد دموکراسی خواهان ایران ـ بیانیه ۶۷۴ نفر ـ نشست برلین حسین مهری ـ جناب آقای همایون درود بر شما. همایون ـ درود…
آمریکا، اروپا و بحران اتمی جمهوری اسلامی ایران حسین مهری ـ جناب آقای همایون درود بر شما. همایون ـ درود بر شما. حسین مهری …
هر گزیداری از حمله به ایران بهتر است آرش ـ آقای همایون، حملۀ اسرائیل به فلسطین و لبنان با تأیید آمریکا، کمک به حزبالله…
