روزنامه آیندگان

اکنون هر پیاده رو در خیابان باید رانندگان را کم‌وبیش جانیانی تلقی کند که در قصد جان اویند. و هر راننده عابران و رانندگان دیگر را تسمیه دیوانگانی که در بند جان خود و دیگران نیستند و اصرار دارند خود را به کشتن بدهند. تنها در این صورت است که دو طرف می‌توانند از حرکات یکدیگر نتایج درستی بگیرند که به جلوگیری از تصادف و سانحه بیانجامد. آنچه ما در وسط خیابان می‌کنیم به چشم ناظری ناآشنا با “عرف ترافیک تهران” بی‌تردید بی‌شباهت به حرکات “جانیان و نیمه دیوانگان” نخواهد آمد.

“لیبرال”‌تر کردن آموزش خصوصی ظاهراً آخرین مشکل آموزش در جامعه‌ای با اقتصاد مختلط است که در آن تسلط دولت نامحدود نیست و توانایی آن در بسیج کردن همۀ منابع ملی سخت اندک است و با همۀ بی‌میلی که اکثریتی از کارکنان آن دارند، باید هرچه بیشتر و در زمینه‌های گوناگون‌تر از مردم کمک بخواهد.

پس از کویت، عربستان سعودی نیز عقیدۀ ایران را تأیید کرد که حکومت تازۀ انگلستان باید وعدۀ حکومت پیشین را حرمت گذارد و در موعدی که تعیین شده بود پایگاه‌های خود را در خلیج فارس ـ در بحرین و شارجه ـ تخلیه کند. این اظهار صریح آثار زیاد در پی خواهد داشت. عربستان سعودی با جایگاهی که در کرانۀ جنوبی خلیج فارس و شیخ‌نشین‌ها دارد وزنۀ خود را در ترازوی ایران ـ که هم‌آنگاه بسیار سنگین بود ـ افکنده است و اثر نیرویی را که پدیدار شده است باید در اظهار شگفتی محافل انگلیسی از واکنش حکومت‌های خلیج فارس دریافت. آن موافقتی که می‌بایست پایۀ باقی ماندن نیروهای انگلیسی در خلیج فارس قرار گیرد از کویت نیامد و، از آن بدتر، از عربستان سعودی نیز نیامده است.

پس از دیدار سه روزه وزیرخارجۀ ایران از کویت نه تنها کویتی‌ها، که همه در خلیج فارس، ایران را در پرتو تازه‌ای خواهند دید. در گذشته ایران کمتر چنین صراحت و چنین قدرتی در ابراز نظر خود بکار برده بود و در کمتر موردی از طرف مذاکره خود چنین پاسخ روشن و سریعی خواسته و گرفته بود.

در تلاشی که ایران برای تسریع خروج نیروهای انگلیسی از دو سال پیش آغاز کرد، کویت و عربستان سعودی همواره جای والایی داشته‌اند. همکاری با این دو کشور سنگ بنای اصلی سیاست ایران در خلیج فارس بوده است. ایران به یک دست کوشیده است قدرت‌های منطقه‌ای را متقاعد سازد که زمینه‌های واقعی برای همکاری در میان آنها هست و به رغم دورافتادگی صدوپنجاه ساله و تحریکات استعمارگران، مردمان در شمال و جنوب خلیج فارس نقطه‌های مشترک بیشمار دارند و می‌توانند برادروار با هم سرکنند. و بدست دیگر در پی آن بوده است که دنیای خارج را متوجه سازد که اگر قدرتی از خود منطقه بوجود آید نیازی به حضور نیروهای بیگانه و ادامه شرایط استعماری نخواهد بود.

ولی همه کس هم از آن پشتیبانی نمی‌نماید. همۀ سازمان‌های سیاسی ـ چریکی فلسطینی با آن قطعنامه و با همۀ قطعنامه‌های دیگر سازمان ملل متحد حتی آن که مربوط به تقسیم فلسطین در 1947 بود مخالفت دارند و عراق و سوریه نیز با آنان همراهند. آنها در رتبۀ اول مخالف وجود دولتی به نام اسرائیل هستند. میانه‌روهایشان یک جمهوری فلسطین مرکب از اعراب و یهودیان را در نظر دارند و تندروهایشان به دریا ریختن هر یهودی را که از 1947 یا حتی پیش از آن در فلسطین قدم نهاده است، یا قدم به عرصۀ وجود نهاده است.

پس از نزدیک به سه دهه آزمایش در برنامه‌گزاری هنوز نمی‌توان گفت که ایران دارای اداره و اقتصاد برنامه‌ای است. ما برنامه‌های پنجسالۀ خود را در ترکیب زندگی اقتصادی و اجتماعی خود درهم نیافته‌ایم. سازمان برنامه بیشتر خارج از فضای اصلی سیاسی ـ اداری عمل کرده است و در مهمترین تحولات دهۀ گذشته کمتر نقشی جز دنبال‌کننده و ناظر داشته است.

‌ ‌

سازمان برنامه، برای آن که کشور به مفهوم واقعی برنامه‌گزاری نزدیک شود، باید قدرت دیگری نیز داشته باشد. این قدرت در زمینۀ تنظیم بودجه است. دولت در این زمینۀ حیاتی تا کجا حاضر است دست برنامه‌ریزان را بازبگذارد؟

‌ ‌

حتی یک مسافرت کوتاه یک روزه کافی است که سرنوشت ناروای همدان را بر بیننده آشکار کند. شهری که اینهمه سزاوار پیشرفت است و چنین رو به زوال دارد. مسافر در برخورد اول همان قدر تحت تأثیر جغرافیای همدان قرار می‌گیرد که تحت تأثیر تاریخ آن بوده است. شهر شاهان سربلند ماد ـ که بی آنها ایرانی نمی‌ماند ـ شهر ابن‌سینا و عین‌القضات، شهر اینهمه نام‌های برجسته در تاریخ ایران منظرۀ ورود دلکشی دارد. گسترده در دامنۀ کوه، پوشیده از درختان باغ‌ها و در هر دو سوی آن دره‌ای سرسبز (مراد بیک، عباس‌آباد…) با سفیدی خانه‌ها، شخص را یاد هر شهر زیبایی در اروپا می‌اندازد.

‌ ‌

‌این زنانی که زیر بار فرزند آوردن‌های پیاپی و بی‌شمار خم شده‌اند و در جوانی به فرسودگی افتاده‌اند؛ و این مردانی که مسئولیت نگهداری عائله‌های بزرگ فرصت زندگی کردن و توسعه دادن شخصیت خود را از آنها گرفته است؛ و این خیل بی‌شمار کودکان محروم از تربیت و رها شده در کوی و برزن همانقدر تراژدی‌های اجتماعی بشمار می‌روند که تراژدی‌های شخصی.

‌ ‌

از میان شیخ‌نشینها ابوظبی از همه ثروتمندتر است، بحرین از همه پرجمعیت‌تر است، دوبی از همه وضع استوارتری دارد و قطر استقلال خود را اعلام کرده است. بقیه کوچکند و بر آیندۀ خود ترسان و سخت در بند حفظ برابری که در عمل امکان نخواهد داشت. از این میان ابوظبی با عربستان سعودی مشکلاتی دارد. دوبی با بحرین از یک سو و دوبی و قطر با ابوظبی از سوی دیگر درگیر رقابت‌هایی هستند. ابوظبی دعوی رهبری فدراسیون را در سر می‌پروراند. بحرین نیروی انسانی این رهبری را دارد. و دوبی با دیپلماسی ماهرانه‌ای سرنخها را در دست خود نگهداشته است. قطر ترجیح داده است منتظر نماند و بهرحال به راه خود رود.

‌ ‍

ایرانیان در بحرین دو گروه را می‎‌سازند: آن 7 تا 8 هزار تنی که در آمارهای رسمی به نام ایرانی شناخته می‌شوند و آن تعداد بزرگتر ـ شاید شصت تا هفتاد هزار تن ـ از میان بحرینی‌ها که اصل ایرانی دارند و اکنون یا بکلی عرب شده‌اند و یا به صورت اعراب درآمده‌اند (به اصطلاح مستعرب) ولی چه به صورت بحرینی یا ایرانی، جامعۀ ایرانی بحرین نقش خود را بر مجمع‌الجزایر نهاده است.

  استواری تا کنون ایران را باید به فال نیک گرفت و از آن بازنگشت. آنها که ما را به مبارزه خواسته‌اند، خود باید تغییر روش بدهند. ایران آنچه ممکن بوده انجام داده است و شکیبایی و آرامش آن نباید در هیچ شرایطی تعبیر به ضعف شود. قطع رابطه با ایران در مورد مصر یا سرد شدن مناسبات در مورد سوریه، یا دشمنی آشکار در مورد عراق به حال خود آن کشورها زیان داشته است.

‌تخصیص دادن مغزهای در دسترس کشور بین مشاغل اداری و آموزشی، اکنون باید مهمترین مسئلۀ ما در زمینۀ سیاست نیروی انسانی گردد. دستگاه دولتی با پیچیده شدن وظایف خود و با افزایش فشار عمومی برای کارآمدتر کردن خود روبروست. همۀ ملاحظات سیاسی حکم می‌کند که بیشترین تعداد از بهترین استعدادها به خدمت دولت درآیند. هر اداره و مؤسسه دولتی باید در صفوف خود تعداد هر چه بزرگتری از بهترین فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌ها داشته باشد.

‌

‌

اگر قرار است کشورهای خلیج فارس برای حفظ استقلال خود و نگهداری منابع این منطقه و تضمین حق همگانی بر استفاده از این منابع متحد شوند؛ اگر قرار است دوران غارت منابع پایان یابد و این دریای بی‌نگهبان بر روی آزمندان بسته شود، ایران مهمترین و اولین کشوری است که باید با آن به تفاهم رسید.

‌

هر ماهیت سیاسی که آیندۀ بحرین را تشکیل دهد، مانند هر ماهیت سیاسی دیگری در جنوب خلیج فارس، باید حقوق ایرانیان را بشناسد و مراعات کند. عدم تبعیض قومی و نژادی در شیخ‌نشین‌ها آغاز عدم تشنج در خلیج فارس خواهد بود. هر لطمه‌ای که در این زمینۀ حساس به احساسات ایران زده شود به گفتۀ نمایندۀ ایران “عواقب ناخوشایند” در دنبال خواهد داشت. حسن نیت بی‌سابقه‌ای که ایران نشان داده است باید با حسن‌نیت مشابهی پاسخ داده شود. خوشرفتاری با ایرانیان با ثبات و امنیت داخلی و خارجی همۀ سرزمین‌های جنوب خلیج فارس بستگی دارد. زمان آنست که به وضع سرزمین‌هایی مانند قبرس بیندیشند.

‌

‌

زمان اندیشیدن و تدبیرکردن هم‌اکنون است. در کنار مقررات و چاره‌جویی‌ها برای تشویق ورود و فعالیت مؤسسات و سرمایه‌های بین‌المللی، باید راه‌های حفظ تمامیت تهران را یافت. و تمامیت اخلاقی همانقدر مهم خواهد بود که تمامیت اقتصادی.

‌

‌‌همکاری عمران منطقه‌ای نه تنها یک چهارچوب همکاری‌های سه کشور ایران و ترکیه و پاکستان در زمینۀ توسعۀ اقتصادی، بلکه یک هماهنگ کنندۀ سیاست‌های سه کشور نیز شده است. این حقیقت که کنفرانس سران سه کشور در ازمیر قسمت بزرگی از وقت خود را به بررسی مسائل سیاسی منطقه‌ای و بین‌المللی پرداخت دامنه‌های وسیعتر همکاری‌های سه کشور را نمایان می‌دارد. پیداست که کشورهای سه‌گانه به یک حداقل همکاری اقتصادی قانع نیستند و دوستی و پشتیبانی خود را از یکدیگر در هیچ زمینه دریغ نمی‌کنند.

‌

‌در سال 1312 بیش از 50 دختر در خارج درس می‌خوانده‌اند که طبیعی است برای اجتماع آن روز کشور نمی‌توانستند مفید باشند.

‌

‌اهمیتی که خلیج فارس برای ایرانیان از نظرگاه‌های گوناگون سیاسی و اقتصادی و تجارتی و استراتژیک یافته به نحو فرخنده‌ای به ساحل شمالی خلیج فارس منتقل شده است. سرزمین غفلت‌های ده‌ها سال می‌رود که به مرکز توجه طراز اولی تبدیل گردد. به درستی دانسته شده است که هر سیاستی در خلیج فارس باید از کرانه آن آغاز گیرد. کرانۀ جنوبی ایران قرار نیست به صورت یک “ویترین” پیشرفت‌های ایران درآید. اما تصمیم قطعی برآنست که جای سزاوار مردم آن در زندگی ملی بدانها باز گردانده شود و بی‌عدالتی که در گذشته‌ها رفته است جبران پذیرد.

‌

غالب تحصیل‌کرده‌های فرنگ، پس از بازگشت، در رشته‌هایی به کار مشغول شدند که با هیچگونه رابطه نزدیک و پیوند آشنائی با حرفه آموخته‌شان نداشت، … . بدین گونه، محصلینی که با صرف هزینه‌ای کلان (نسبت به خزانه تهی آن روز دولت) و صرف وقت بسیار، بسا چیزها آموخته بودند که می‌توانست برای مملکت مفید باشد، از تخصص و تحصیلات خود جدا افتادند. عوامل این عدم استفاده را باید در نهادهای اجتماعی آن روزگار جست. جامعه که هنوز نمی‌توانست در ماشین فرسوده‌ی خود، پیچ و مهره های نو و کارآمد را بپذیرد و قادر به درک تحول و همپائی با تمدن پیشتاز غرب نبود و اسباب این همپائی و تحول را نیز در اختیار نداشت، نمی‌توانست جز در زمینه‌هائی که خود می‌خواست، از وجود این پیچ و مهره‌ها بهره گیرد.

‌

‌‌انتخاب فرانسه برای تحصیل پژوهندگان جوان که چشم و گوش بسته از دامن ناز و نعمت به پاریس پرغوغا و آشوب آن روز می‌رفتند، یک انتخاب شایسته نبود و با توجه به نتایج تأسف‌باری که از محصلین اعزامی دسته گذشته گرفته شده بود، در پس این اقدام یک انگیزه ابهام‌آمیز و توجیه نشدنی به چشم می‌خورد.

‌

‌

سرمایه و دانش فنی خارجی ـ آن هم نه فقط در صنعت، بلکه در کشاورزی صنعتی و خرده‌فروشی و توزیع ـ باید بر منافع انسانی و طبیعی ایران و موقعیت جغرافیایی ایران افزوده گردد و از ایران یک مرکز بازرگانی ـ به معنی صنعت و کشاورزی و تجارت ـ بسازد که حوزۀ جغرافیایی وسیعی را خدمت کند.

‏‌

‌

جوانان فرنگ‌ رفته وقتی به ایران بازگشتند آداب ایرانی را فراموش کردند و جلوی بزرگترها کفش درنمی‌آوردند.

‌

نقش تاریخی ثمربخشی که فرزانگان در فرنگ تحصیل کرده پیش از آغاز مشروطیت و بعد از آن در جامعه ایرانی ایفا کرده‌اند، تا کنون ناشناخته مانده است. نخستین دسته‌های محصلین اعزامی به اروپا که در واقع نخستین فرزانگان و روشنگران ایرانی و نخستین هسته تحرک اجتماع به سوی بینش و دریافت نوها و واسطه و حامل دانش جدید اروپائی به این سرزمین‌نند، در غبار وقایع عادی روزانه محو و فراموش شده‌اند و تا کنون جز انگیزه‌هائی ناپایدار، عاملی برای بررسی همه جانبه در ارزیابی و تعیین چند و چونی تأثیرات آنها نبوده است.

‌

‌

در میان کشورهای خاورمیانه‌ای، ایران تنها کشوری بوده است به استثنای لبنان، که از خود یک سنت سرمایه‌داری داشته است. در بقیۀ کشورها بازرگانان تعیین‌کنندگان تصمیم‌های اقتصادی از گروه‌های غیربومی بودند

‌

‌ما باید انجمن‌های شهر را، چنان که از آغاز مورد نظر بوده است، نه به عنوان گسترش قدرت حکومت مرکزی در سراسر کشور، بلکه به عنوان ارگان‌های مستقلی به منظور توزیع قدرت در میان مردم و عدم تمرکز امور در یک بوروکراسی تلقی کنیم. نظارت این بوروکراسی در کار آنها به درجات معین و تا وقتی کاملاً از آب بدر نیامده‌اند ضرورتی است. اما وضع ایدئال وضعی خواهد بود که مکانیسم مردمی نیازی چندان به چنان نظارتی نگذارد.

‌

‌دفاع از خلیج فارس طبعاً مهمترین نقطۀ توجه همۀ قدرت‌های منطقه‌ای را تشکیل می‌دهد. با نزدیک شدن خروج نیروهای انگلیسی دورنمای یک خلأ دفاعی در خلیج فارس چندان اغراق‌آمیز نیست. تا وقتی انگلیسی‌ها بودند با واحدهای مسلح خود همۀ شیخ‌نشین‌های خلیج فارس را می‌پوشاندند. در غیاب آنها شیخ‌نشین‌ها باید به نگهبانان مسلح و دسته‌های تفنگدار خود اتکا کنند.

‌

‌

عنوان جریده‌هایی که در نایلون‌ها محفوظ شده و بر ویترین‌ها آویخته است، خیلی بیش از مطالب آنها می‌تواند دریافت نسل پیشینه‌تر را از نقش مطبوعات به نمایش گذارد. روزنامه‌نگار، در این وقت «آئینه عیب‌ نما» است؛ مربی اخلاق است، ستایشگر «قانون» است. راهبر به «ساحل نجات» است، «آینده» را نوید می‌دهد، «ارشاد» می‌کند، «رعد» می‌پراکند و عصر جدیدی را پی می‌نهد…

‌

‌ارزیابی درست امکانات خودمان به عنوان یک کشور و ملت باید با تشخیص واقعی مسائل و دشواری‌ها و فاصله‌هایی که هست و باید پیموده شود توأم گردد. ما در هر دو زمینه کم داریم. به خودمان چنان که باید معتقد نیستیم، مسائل خود و دنیای خود را نیز دست کم می‌گیریم. از این روست که هر دستاورد کوچک در دیدگانمان بزرگ می‌نماید. و یک موفقیت واقعی از خود بی‌خودمان می‌سازد و به غفلت و خوشباوری می‌اندازد.

‌

‌

شهر از جهت باستان‌شناسی و جهانگردی همه گونه استعداد دارد. ولی اعتبارات در جاهای دیگر صرف می‌شوند. مادر شاهنشاهی و کهن‌ترین شهر ایران بر روی بستر سخت گرانیتی خود زیر اینهمه بی‌توجهی می‌شکند.

‌

‌ایران و شیخ‌نشین‌ها باید شالوده مناسبات وسیع و فراگیرنده‌ای را بریزند و بر دشواری‌های کوچک و بزرگ بیشماری غلبه کنند. مبادلات فرهنگی و تجاری؛ همکاری‌های اقتصادی و بازرگانی؛ ترتیبات امنیتی برای حفظ خلیج فارس؛ بسط ارتباطات. این همه نیاز به فعالیت پردامنه‌ای دارد. ایران به سهم خود آمادگیش را نشان داده است و آنچه بتواند برای ترمیم ویرانی‌های صدوپنجاه ساله تسلط خارجی خواهد کرد.

‌

‌

مصالح ملی ایران ایجاب می‌کرد که منطقۀ شیخ‌نشین‌های خلیج فارس در تمامیت آن در نظر گرفته شود و میان سیاست‌های ایران در شیخ‌نشین‌ها و روش آن در بحرین همآهنگی بوجود آید. ما در این کار اکنون موفقیت یافته‌ایم، با تصمیمی که به هیچ روی آسان نبوده است.

‌

‌

شکست ژوئن 1967 دو تغییر عمده در دنیای عرب پیش آورد. مصر از موضع مسلط خود افتاد و تبدیل به اعانه‌گیر عربستان سعودی (به همراه کویت و لیبی) شد و اعراب نیز به روشنی دریافتند که حل مشکلات آنان در چارچوب عربی عملاً غیر ممکن است.

‍‌

ایران آمادگی خود را از همان آغاز برای همکاری با همه کشورها و سرزمین‌های منطقه خلیج فارس برای دفاع و امنیت دسته‌جمعی اعلام کرد. کاربردهای این سیاست کوشش استواری بود که ایران در تحقق این همکاری و در رفع اختلافات و در روشن کردن فضای سیاسی منطقه بکار برد. قراردادهای مکرر تعیین فلات قاره با همسایگان ایران و سلسله دید و بازدیدهای سیاسی در بالاترین سطح و استفاده‌ای که از هر فرصت برای اعلام و نشان دادن حسن نیت ایران شد، منظره را در خلیج فارس یکسره دگرگون کرد.

‌

‌‌

چشم‌انداز تدریس دانشگاهی ادبیات ایران هنوز به دیوان‌ها و کتب قطور نویسندگان و شعرای گذشته محدود است و نفوذ ادبیات معاصر در میان قشرهای عظیم روشنفکران ما تأثیری در سیستم آموزشی دانشگاهی نگذاشته است.

‌

‌

تخلیۀ خلیج فارس از نیروهای انگلیسی که هر چه به 1971 نزدیک‌تر می‌شویم اجتناب‌ناپذیرتر جلوه می‌کند، در وضع سیاسی و استراتژیک این منطقه آثار پردامنه خواهد داشت.

‌

‌

مبادلۀ بازدیدها میان رهبران ایران و پاکستان تازه نیست و به نخستین سال‌های استقلال پاکستان برمی‌گردد که آغاز روابط بسیار دوستانۀ دو کشور نیز بود.

‌

‌‌با همۀ اختلافات در ظواهر، کودتای سوم اسفند 1299 دنبالۀ طبیعی انقلاب مشروطه و تکمیل کننده آن در زمینۀ حیاتی بود. انقلاب مشروطه سیر نوسازی جامعۀ ایرانی را آغاز کرد. بیداری اذهان؛ برانگیختن توده‌های پراکندۀ جمعیت در راه هدف واحد؛ مطرح کردن مسائل اساسی سیاست و اجتماع ایران؛ بر روی صحنه آوردن مرد عادی ایرانی و یک شور فروننشاندنی برای نگهداری و تجدد ایران از نتایج انقلاب مشروطه بود.‌

شگفت‌آور است که ما هنوز در مسئلۀ اساسی تقسیم قدرت‌های اداری و وظیفۀ استانداران و جایی که وزارت کشور می‌تواند در سازمان اداری ایران داشته باشد این همه آشفته و پریشان فکریم. با همه دشواری‌ها که هر روز بدان برخورده‌ایم هنوز نمی‌خواهیم بپذیریم که رهبری دستگاه اداری را در استان‌ها و شهرستان‌ها نمی‌توان به مأموران سادۀ یک وزارتخانه سپرد. استاندار و فرماندار تا وقتی به عنوان مأمور وزارت کشور بشمار می‌روند هیچ برتری بر رؤسای ادارات دیگر ندارند و حقاً نمی‌توانند انتظار پیروی از آنها داشته باشند.

‌

‌خود نخست‌وزیر نخستین کسی است که از پنج سال گذشته ناراضی باشد و چشمان خود را به سال‌های درخشان‌تری بدوزد. ولی گذشته و حال را با آینده مقایسه نمی‌توان کرد و در مقایسه با گذشتۀ پیش از خود، نخست‌وزیر حق دارد از کارنامۀ پنج‌ساله‌اش خرسند باشد. دوران او دوران اصلاح روش‌ها و تجدید تشکیلات عمقی در سیاست ایران بوده است که، هر چند هنوز در نخستین مراحل خود قرار دارد، آثار پردامنه خواهد داشت.

‌

‌

ما در یک زمینه اساسی کامیاب شده‌ایم. ما عزم پیشرفت را در ملت خود راسخ کرده‌ایم و موانع ذاتی که راه را بر پیشرفت می‌بست در سازمان اجتماعی خود درهم شکسته‌ایم. پیروزی ما پیروزی امید بر دلمردگی و یأس است. و هر ششم بهمن ما دلائل تازه‌ای بر خوشبینی و امیدواری بیشتر پیدا می‌کنیم.

‌

‌نظامی‌های بعثی بیهوده چاره را در اعدام‌ها و کشتارها و ساختن شهرها و ویران کردن شهرها می‌جویند. از عراق یک ملت واحد نمی‌توان ساخت، مگر آن که مسئلۀ ملی آن گشوده شود. و این مسئله را به زور و با آهن و خون نمی‌توان گشود. عناصر مختلف جمعیت عراق باید احساس کنند که سهم شایسته‌ای در امور ملی دارند. تا وقتی قدرت اداره و نیروی اسلحه تنها به اقلیتی در میان این عناصر ـ اعراب سنی ـ انحصار دارد، از اکثریت نمی‌توان انتظار داشت بیحرکت بنشینند.

‌

وضع به جائی رسیده است که جماعت رهبران بعثی پوشیده در رخت‌های غرق مدال که گاه به اشتباه قداره را به جای قلم می‌گیرند ـ شاید چون نوک آن تیزتر است ـ برای تصفیۀ روح هر روز حمام خون می‌کنند. و گناه‌های بیشمار مردم را، برای رستگاری خود ایشان، در خون می‌شویند. عدالت و بخشندگی و مهربانی کشورگیرشان هیچ گروهی را بی‌بهره نمی‌گذارد. یک روز حمام خون کردان روان است، یک روز شیعیان، یک روز کمونیست‌ها و روز دیگر بعثی‌ها. گاه خون دست راستی‌ها را پالاینده‌تر می‌دانند و گاه خون دست چپی‌ها را.

‌

در شرایط خاص ایران کم‌آبی یک عامل اضافی است که به سود کوتاه کردن فواصل و تمرکز بیشتر جمعیت کار می‌کند. بالا رفتن سطح زندگی و فعالیت اقتصادی نیاز به آب را چند برابر می‌کند. و وقتی در مناطق وسیعی آب به مقدار کافی یافته نشود باز راهی جز این نمی‌ماند که یا از بالا بردن سطح زندگی مردم در آن مناطق چشم‌بپوشند ـ که پوشیده‌اند ـ و یا مردم را به جاهایی سوق دهند که آب بتوان یافت. ساختن سدهای پر هزینه و شبکه‌های آبیاری در جاهای معدود ممکن است ولی در همه جا نمی‌توان به آن توسل جست.

‌

‌

در جایی که درآمد سرانه گاه به 500 ریال می‌رسد اسفالت خیابان‌ها و ساختن راه‌های تجملی اتلاف منابعی است که می‌تواند موجب ایجاد درآمد و ثروت شود. در حالی که کشاورزی و معادن و صنعت در این استان در ابتدایی‌ترین حالات است خدمات شهری و رفاه اجتماعی طبعاً باید در رتبۀ دوم اهمیت قرار گیرد.

‌

با امکانات کشور ما به هیچ‌روی نمی‌توان امیدوار بود که در طول یک نسل بتوانیم زندگی شایسته برای شهرنشینان خود فراهم کنیم و بخش‌های صنایع و خدمات را چنان توسعه دهیم که مازاد جمعیت روستائی را یکسره جذب کنند. سرمایه‌گذاری در روستاها این حسن را خواهد داشت که با زحمت کمتر و احتمالاً هزینه کمتر خواهیم توانست سطح زندگی اکثریتی از ایرانیان را به حد مناسبی بالا ببریم بی آن که فشارهای کمر شکن بر منابع ارضی کشور وارد آید و بی آن که سرمایه‌های هنگفت در تأمین خدمات شهری از دست برود.

‌

ایرانیان که همانند اروپاییان شدن را در ذات و ماهیت دشوار می‌یابند به همانندی در ظواهر پیوسته رغبت بیشتر نشان می‌دهند. عطش روانی به پیشرفت را باری سیراب باید کرد، هر چه بهتر اگر راه‌های بی‌زحمت‌تر در پیش گرفته شود. اگر با کار کمتر و تعطیل بیشتر بتوان به پایۀ غربیان رسید چه ضرورت است که در بند انضباط فکری و اخلاقی و وجدان کار و عشق به موفقیت باشند؟

‌

شیخ‌نشین‌های ساحل جنوب خلیج‌فارس حکومت‌های کوچک هستند ـ برخی با درآمدهای افسانه‌ای و برانگیزندۀ طمع ـ که به حق از آینده‌ای متفاوت از گذشتۀ یک قرن و نیمی نگرانند. آنها ضمن این که با تعصب تمام از آزادی و خودمختاری خود در برابر هر دست‌اندازی همسایگان و حکومت‌های مشابه خود دفاع کرده‌اند، نسل‌ها با این ترتیب خو کرده‌اند که مناسباتشان را با دنیای خارج از طریق یک دولت خارجی انجام دهند و برای حمایت به آن دولت متکی باشند.

‌

‌

نسیم تازه که از بن می‌وزد در شرق امواجی را به حرکت انداخته است و در غرب دریچه‌هایی را گشوده است. ممکن است این سیر سال‌ها به درازا کشد، ولی حرکت به سوی یک سیاست امنیت اروپایی و کاهش نیروهای پیمان‌های ورشو و ناتو به طور قطع آغاز شده است.

‌

‌

نقطه‌ای که نبرد بر سر آن آغاز شده احتمالاً دارای منابع نفتی قابل ملاحظه‌ایست و در بیابان‌های بی‌پایان پیرامون آن هیچ کوشش جدی برای تعیین خط مرزی نکرده‌اند.

‌

‌

هزینه اقتصاد ایران اساساً سنگین است و هر کاری که در ایران انجام می‌گیرد از کار مشابهش در کشورهای دیگر گرانتر تمام می‌شود. با آن که دستمزدها در ایران بسیار پائین‌تر از کشورهای پیشرفته است هزینه کالا در ایران به حد خارج از تناسبی بالاتر از آن کشورهاست.

‌

ایران‌شناسان چک و اسلاو از قرن نوزدهم مکتبی را با حیثیت بزرگ بنیاد نهاده‌اند. امروز در چکسلواکی پنج مؤسسه ایرانشناسی وجود دارد و در شش دانشگاه فارسی تدریس می‌شود و سنت استادانی مانند پراشک و ریپکا را استادان جوانتر با موفقیت ادامه می‌دهند. بسیاری از شاهکارهای ادبی و فلسفی ایرانیان به زبان چک ترجمه شده است و آثار هنری ایران را در موزه‌ها و کتابخانه‌های بسیار نگهداری می‌کنند.

‌

‌دلمشغولی دولت به امر حفظ سطح قیمت‌ها باید کوششی در مبارزه با انحصارها، توزیع قدرت اقتصادی در قشر گسترده‌تری از سرمایه‌گذاران و صاحبان پس‌اندازهای کوچک تکمیل شود. آنگاه تثبیث دستمزدها نیز ـ در هنگامی که ساخت اقتصاد ما پیچیده‌تر شود ـ کار آسانتری خواهد بود. اگر مزدگیران، خود در تثبیت قیمت‌ها و دفاع از ارزش پول مستقیماً ذینفع باشند، بهتر منطق دولت را خواهند پذیرفت که افزایش بی‌رویه دستمزد همان خطرهای افزایش بی‌رویه قیمت را دارد.

‌

‌هیچکس شک ندارد که تمرکز همه کارهای کشور پهناور و گوناگونی مانند ایران در پایتخت نمونه برجسته‌ای از عدم کفایت اداری پدید آورده است. و باز هیچکس شک ندارد که اگر قرار است جامعه خود را دمکرات‌منش کنیم و یک پرورش عملی قبول مسئولیت‌های آزادی دمکرتیک به مردم خود بدهیم از تقسیم قدرت تصمیم سیاسی ناگزیریم.

‌

‌

دریایی داریم و بندرها و ثروت‌های طبیعی و آگاهی به امکانات و منابع مالی و انسانی لازم، و با این همه بی‌بهره و محروم. این معما در کجاست و چگونه باید گشوده شود؟

‌

ما بندرعباس را داریم که در دهانۀ خلیج‌فارس می‌تواند هر کشتی خارجی را از ورود به خلیج و شط‌العرب و همۀ دشواری‌ها و عاطل ماندن‌ها و انتظارها و “سورشارژ”ها و اضافه کرایه‌ها رهایی بخشد. ما می‌توانیم این بندر را مرکز تخلیۀ همۀ کالاهای به مقصد خلیج‌فارس ـ چه بندرهای ایرانی و چه عرب ـ قرار دهیم و از آنجا با کشتی‌های کوچک و بارکش‌ها و موتور لنج‌های بی‌شمار یک حمل و نقل دریایی و پر رونق که همۀ ساحل‌های جنوبی ایران را آباد کند به راه اندازیم.

‌

کنفرانس شیوخ خلیج‌فارس در ابوظبی که می‌بایست فدراسیون شیخ‌نشین‌ها را به مرحله‌ی قطعی برساند در آخرین لحظات و پس از انتخاب رئیس و نخست‌وزیر فدارسیون آشفته شد و به حال تعطیل درآمد.

‌

‌آن چه سرنوشت حکومت برانت را تعیین خواهد کرد بیش از ریاضیات پارلمانی، توانائی آن در مشاهده کردن افکار عمومی آلمان خواهد بود، به این که یک آلمان نو می‌توان بوجود آورد. ترس توده‌ی آلمانی از آزمایش و تغییر هم‌اکنون به درجات زیاد ریخته است. نخستین ماه‌های سوسیال دمکرات‌ها و همراهانشان در حکومت می‌تواند دگرگونی طرز تلقی آلمان‌ها را کامل کند. آن چه را که برانت در پارلمان کم دارد در درازا و پهنای کشور می‌تواند بدست آورد.

‌

15 میلیون رأی‌دهند‌ی ترک که امروز رأی به نمایندگان مجلس ملی 450 نفری خود می‌دهند، بزرگ‌ترین نمودار پیش‌رفتی هستند که جامعه‌ی ترک، خاصه در دمکراسی ده‌سال گذشته‌ی خود، تجربه کرده است. مبارزات انتخاباتی که در هفته‌های آخر تندی و تیزی فراوان یافت بحث سیاسی را با روح کرد. دو حزب بزرگ و شش حزب کوچک کار انتخابات را جدی گرفتند و مطبوعات سهم بزرگی ادا کردند. هیچ سیاست داخلی و خارجی نماند که موضوع بحث‌ها و جدال‌ها قرار نگرفت.

‌

‌در خلیج‌فارس اکنون مشکل همکاری‌ کشورهای منطقه‌ای خاصه شیخ‌نشین‌های خلیج وجود دارد؛ و مسئله حل نشده بحرین و اظهارنظر آزادانه‌ مردم آن در مورد آینده خود؛ و تحریکاتی که از داخل و خارج خلیج ‌فارس کوشش خود را برای گردهم آمدن و تشکیل یک اتحادیه با این فرض غلط شروع کردند که می‌توانند همسایگان خود و قدرت‌های منطقه‌ای را ندیده بگیرند.

‌

‌

آمریکای لاتین مدتها یکی از بی‌امیدترین قاره‌های جهان بود ناظر خارجی از مشاهده‌ی حال آن سرگشته و دلش تیره می‌شد. حتی آفریقا آینده‌ی روشن‌تری را نوید می‌داد.

‌

‌‌در بیشتر مؤسسات آموزشی ما، از هر سطح مایه تعلیماتی به حدی نیست که پاسخگوی کشوری در حال پیشرفت باشد. اسباب آموزش درست و کافی، از وسائل و معلم و کتاب، هنوز آماده نیست. آموزشگاه‌ها بیشتر کارخانه‌های دیپلم‌ سازی‌اند. دانش ‌آموختگان از عهده‌ی کارهائی که اقتصاد ایران می‌تواند بدانها عرضه دارد کمتر برمی‌آیند.

‌

نقشه‌ی ارتباطی ایران که در صد سال گذشته جهت شمالی ـ جنوبی یافته بود بدین ترتیب در جهت شرقی ـ غربی دگرگون می‌شود. ایران همواره پلی بوده است. گاه پل پیروزی و بیشتر پل شکست و همواره پل مبادلات سودمند. تا برتری اروپا در قرن نوزدهم گذار از این پل بیشتر از غرب به شرق بود.

‌

‌علاوه بر این به نظر می‌رسید رهبری مصر هنوز شعبده‌هائی در آستین دارد. در کنفرانس خرطوم در 1967 فرمول “راه حل سیاسی” عبدالناصر از طرف بیشتر سران عرب پذیرفته شد و امیدهائی پدید آمد. اما کسی توجه نکرد که در شرایط “نه صلح، نه مذاکره، نه شناسائی” جای زیادی برای “راه حل سیاسی” نمی‌ماند.

‌

‌از هنگامی که انتشار آیندگان در خارج از کشور مطرح شد، برآن بودیم که سرگذشت دوره‌ای را که روزنامه در ایران چاپ می‌شد با خوانندگان در میان بگذاریم. بخش نخست این «تاریخچه» را بیشتر خواندید. چندی پیش فرصتی دست داد تا با یکی از اعضاء شورای سردبیری آیندگان در دوران انقلاب و پس از آن به گفتگو بنشینیم…. پاره‌هایی از گفتگوی طولانی با او را در زیر می‌خوانید.

‌

‌هنگامی که به بخش بزرگ‌تر سخنان و نوشته‌های ایرانیان خارج می‌نگریم به شگفتی می‌افتیم؛ از اینکه هیچ کس خطا نرفته است. در هیچ گذشته‌ای عیبی نبوده است. اما چنانکه می‌بینیم همه زیان دیده‌اند، اگر همه، چنانکه می‌گویند و می‌نویسند، برحق بوده‌اند پس چرا ما در اینجائیم؟

‌

محیط فرهنگی ایران، تقریبا به طور کامل در سلطة چپ بود ـ از ۱۳۲۰ تا همین اواخر. آیندگان کوشش کرده بود دست کم یک سرمشق فکری غیرچپ ارائه بدهد. چپ احساس خطر می‌کرد که این موقعیت انحصاریش از بین خواهد رفت. بنابراین، به صورت از پیش تصمیم گرفته، با این روش آیندگان درافتاد.

‌

‌این ادراک ابتدائی از ازدواج که هر کودکی به شرط داشتن توانائی جسمانی می‌تواند مسئولیت‌های زندگی مشترک را بپذیرد ناشی از شرایط جامعه‌ی عقب‌افتاده‌ای بود با اکثریت قریب به اتفاق بیسوادان که در آن جنبه‌های پیچیده‌ی روابط اجتماعی اصلاً شناخته نبود و رشد و بلوغ را در تظاهرات جسمی آن تشخیص می‌دادند و انتظارات مردم از یکدیگر به حداقل بود و نبودن ارتباطات کسی را در معرض هیچ تغییر قابل ملاحظه قرار نمی‌داد.

‌

‌

جنگ در خاورمیانه نزدیک‌تر از آن شده است که بود. از هر دو سو با شتاب تمام فاصله میان حالت نه صلح نه جنگ را با جنگ تمام عیار می‌پیمایند.

‌

‌کار اصلی حزب تجهیز نیروهای یک جامعه بخاطر رسیدن به هدف‌هائی است که برای آن جامعه اهمیت دارد. در جامعه‌ای مانند ایران، شرکت عملی در مبارزه برای توسعه را باید هم به عنوان یک هدف و هم به عنوان عالی‌ترین تاکتیک مبارزه حزبی به منظور متشکل کردن گروه‌های بزرگ مردم تلقی کرد.

‌

‌لیبی با کمتر از دو میلیون جمعیت، آن هم بیشتر از عشایر بدوی، بدون هیچ سنت و سابقه‌ای که به کار اداره‌ی یک جامعه نوین بیاید، با درآمد افسانه‌ای نفت که ناگهان برآن نازل گردید و هیچ حکومتی در لیبی نمی‌توانست در طول تنها چند سال از عهده‌ی جذب و کنترل آن برآید، کشوری نیست که با تغییر رژیم تغییرات انقلابی در آن بتوان داد.

‌

‌ایران راه انتخاب را بر خود نبسته است. مصالح ملی راهنمائی برای سیاست خارجی آنست. رابطه با هر کشوری به سود ایران باشد، بدون توجه به آن چه دیگران ممکن است احساس کنند، برقرار خواهد شد و تا حدی که به این مصالح خدمت کند پیش خواهد رفت. ایران به همگان فهمانده است که بر راه خود می‌رود و هیچ کس نباید توقع بیهوده از آن داشته باشد.

‌

‌

رومانی در سیاست مستقل ملی خود از شبیه‌ترین کشورها به ایران است. در اروپای شرقی تقریباً همان نقش را برعهده گرفته است که ایران در آسیای غربی.

‌

‌تجاوزاتی که برخی دولت‌های اسلامی به یکدیگر مرتکب می‌شوند، وحدت اسلامی را به افسانه‌ای بدل کرده است. طرح‌های تجاوزطلبانه‌ای که در خلیج‌فارس از جانب کشورهای معین سال‌هاست دنبال می‌شود؛ مبارزه بدخواهانه و کودکانه برای تغییر نام‌های جغرافیائی؛ آزار اتباع ایران در برخی سرزمین‌های عربی؛ همه نمونه‌هائی از رفتار با یک کشور اسلامی از جانب پاره‌ای کشورهای اسلامی دیگر است، آن هم کشوری که همواره از حقوق مسلمانان در هر جا دفاع کرده است.

‌

‌به حزب می‌توان به عنوان یک ماشین قدرت نگریست، یا در عین حال یک مکتب سیاسی. می‌توان حزب را صرفاً وسیله‌ای برای رسیدن به مقامات دانست و آن را از حد سیاست‌های روزانه بالا نبرد، یا علاوه بر این به حزب نقشی مهمتر در ساختن یک هیئت سیاسی داد و آن را آموزشگاهی برای توده‌های مردم گردانید.

‌

‌در ایرانِ نو دین و تحولات اجتماعی همیشه سیر هماهنگی نداشته‌اند. به علت‌های پیچیده تاریخی و اجتماعی، دین در برابر هیئت سیاسی از یک سو و موج بالاگیرنده نوسازی جامعه از سوی دیگر همواره مناسب‌ترین عکس‌العمل‌ها را ابراز نداشته است. دین در مسیر خاص خود بوده است و دیگر شئون زندگی جامعه در مجاری خاص خود جریان یافته‌اند. از زمان آشنائی ایرانیان با غرب این پدیده “دو فرهنگ” هر روز نمایان‌تر شده است.

‌

در روابط پیچیده‌ای که آمریکا با شوروی دارد بازی کردن ورق چین بیش از آن مؤثر خواهد بود که هر رئیس‌جمهور آمریکا بتواند از آن چشم بپوشد.

‌حکومتی که جرئت دارد مأموریت آپولو را در برابر انظار جهانیان انجام دهد همان حکومتی است که قدرت آن را ندارد که از انتقاد و پرده‌دری کمترین روزنامه ولایتی جلوگیری کند. و باز همان حکومتی است که امروز بر نیرومندترین و پیشرفته‌ترین منابع انسانی و اقتصادی جهان تکیه کرده است.

‌

تحولات در مصر و اردن و لبنان با تغییری در گرده کار سازمان‌های چریکی عرب همزمان شده است. از یک جانب ارزیابی مجددی در سیاست است و درجه معینی از سختگیری، و از جانب دیگر دگرگونی در تاکتیک‌ها و گذر از مرحله آسان‌تر به مرحله دشوار‌تر و شاید مؤثر‌تر.

‌

تسلط انگلستان بر خلیج فارس در صد و پنجاه سال گذشته تحول طبیعی کشورهای کرانه خلیج‌فارس را متوقف و از بسط روابط میان آنان جلوگیری کرد.

‌