تسلط استعماری در گذشته مجالی برای ایجاد پیوندهای محکم دوستی باقی نگذاشته بود. ملتهای این منطقه در پشت سر هر اقدام دستهای استعمارگران را میدیدند و اعتقاد و دلگرمی برایشان نمیماند. با تغییر سیاستهای استعماری اتحادها بر پا میشد و فرو میریخت. در ملتهای منطقه آن ارادهای که برای تحکیم رشتههای وحدت، برای ایستادن بپای دوستان، لازم است بوجود نیامده بود.
اصرار ایران به آغاز مذاکرات و دادن ترتیبات منصفانه و معقولتری برای شط العرب بیشتر ناشی از یک سنت سیاسی دوستی با همسایگان است تا هرگونه نیازی به کنار آمدن با عراق.
تشکیل وزارتخانهای برای نظارت عالی بر تحقیقات و آموزش عالی کشور اساساً به همین منظور صورت گرفت که استقلال دانشگاهی با یک فئودالیسم آموزش عالی اشتباه نشود. استقلال دانشگاهها، به صورتی که در گذشته تعبیر میشد، بهانهای برای یک بوروکراسی دانشگاهی بود تا خود را از مجموعه نیاز های آموزش تحقیقاتی کشور بر کنار نگهدارد…
نظام آموزشی عالی ایران از کم و کاستیهای بسیار رنج میبرد: بوروکراسی سنگین و دست و پا گیر؛ کمبود استادان با زمان همراه آمده؛ روشن نبودن هدفهای آموزشی و بر کناری دانشگاهها از جریان زندگی اقتصادی و اجتماعی کشور؛ تسلط محافظهکاران و روحیه محافظهکاری…
آلمان غربی را تا مدتها “غول اقتصادی و گورزاد سیاسی” توصیف میکردند. در واقع نیز آلمانها در بعضی زمینههای اساسی ـ چه در سیاستهای داخلی و چه در روابط خارجی ـ چنان ضعفهای غیر قابل توضیحی نشان میدادند که بیتناسب بودن آن با قدرت اقتصادیشان ناظران را سرگشته میساخت.
دعوی يک روزنامه عراقی را به اين که خوزستان عربستان و متعلق به عراق است از زمره هذيانهای معمول ارگان های حکومتی و تبليغات عراقیها نبايد شمرد. در اين دعوی مقامات حکومتی عراق، حزب بعث عراق و سوريه و محافل ديگری در دنيای عرب انباز هستند. ممکن است همه آنها در مسلم بودن حق عراق به اين بخش سرزمين ايران همداستان نباشند ولی در اصل دعوی اختلافی ندارند.
ما همچنین روزنامهای مستقل و غیرمتعهد، و نه بیطرف، خواهیم بود. در مسائل روی مزیت خود آن مسائل اظهار نظر خواهیم کرد و جانب ملاحظات خصوصی را نخواهیم گرفت. مصالح ملی ایران تنها راهنمای ما در قضاوت امور است. این بینش کلی در همه موارد نخستین پایهای است که سیاست تحریری روزنامه بر آن نهاده شده است.
در يک هفته گذشته بدرفتاری با ايرانيان از نو شدت يافته است و به نحوی روزافزون ناتوانی حکومت بغداد را در کشمکش با ايران در خود منعکس ساخته است. عراقیها در ماجرای شط العرب نه به حجت با ايران برمیآيند و نه به جنگ. پس به اتباع ايران رو کردهاند و کينه و سرخوردگی خويش را بر سر آنان ريختهاند.
عصر غولها سپری شده است و بهتر. از آن قبيله رهبران استثنائی با قدرتهای خارقالعاده، از آن مردان که عصری و ملتی را در وجود خويش خلاصه کرده بودند، تنها دوگل مانده بود و مائوتسه تونک. دوگل شکستی را که انتظار میرفت به اصرار برخود تحميل کرد. مائوتسه تونک در پايان راه است.
امکانات بهرهبرداری مشترک از شط العرب بسيار بالاست، با لاروبی آن میتوان بر ظرفيت کشتیرانيش افزود. میتوان کارگاه های تعمير کشتی در آن برپا کرد. میتوان تسهيلات جهانگردی در آن فراهم آورد و درآمدهای قابل ملاحظه برای ساکنان هر دو سوی آن تأمين کرد ـ اگر ايران و عراق به همکاری سازنده در شط بپردازند.
از حدود شش ماه پیش گهگاه روزنامۀ آیندگان را ورق زدهام. … آیندگان از دو نظر قابل بحث است: یکی اینکه سطح بحث و نقد را در ایران بالا کشید و دیگر اینکه روزنامۀ شامگاهی را در ایران به روزنامه صبحگاهی بدل کرد، به گونهای که امروز ۴۵ سال بعد از شروع انتشار آن روزنامه، اساسا روزنامۀ عصر بیمعنی شده و تمامی روزنامههایی که در شروع انتشار آیندگان، عصرها منتشر میشدند، اینک صبحها منتشر میشوند.
امروز حکومت عراق، که همه معايب و کموکاستیهای امپراتوری عثمانی را در بينالنهرين به ميراث برده است، ترجيح میدهد مانند دوران آن امپراتوری سترون شط العرب بيهوده بماند و عراق و ايران از نعمتهای آن بی بهره گردند، تا موافقتی در جهت حق اصول ميان دو کشور حاصل آيد. ولی اين مانع نخواهد شد که ايران طرحهای خود را عرضه دارد و دست کم به عراقیها راه جانشينی نشان دهد، تا وقتی که از حالت غمانگيز و خندهآور کنونی بدر آيند و کشوری را که مايه عبرت جهانيان شده است به حالت عادیتر و آرامتری بازگردانند.
عراقیها ممکن است تا مدتها به خود نيايند و از مذاکره و دادن ترتيبات تازه و منصفانهتری برای ادارهی شط العرب سر باز زنند. ولی مخالفت آنها با اعمال حاکميت روزافزون ايران در شط العرب از حدود اعتراضات و از همکاری نشان ندادن فراتر نخواهد رفت.
شناساندن شط العرب به عنوان يک راه آبی بينالمللی برای کشتیهای بازرگانی همه کشورها تنها يک جنبه مبارزهی ايران را تشکيل میدهد. جنبه ديگر آن محدود ساختن ورود ناوگان جنگی کشورهای ديگر به شط العرب و موکول دانستن آن به اجازهی قبلی هردو دولت ايران و عراق است.
در برابر ملک حسين که شناسائی اسرائيل و تماميت امنيت تضمين شده آن را به همراه حق عبور از آبهای بينالمللی (خليج عقبه و کانال سوئز) تنها در برابر تخليه سرزمينهای اشغالی پيشنهاد میکند، پافشاری اسرائيلیها در مذاکره مستقيم با اعراب هر گونه اعتبار خود را به عنوان يک زمينه معقول برای گفتگو از دست میدهد. مذاکرات مستقيم بين دو طرف بیشک وسيله نهائی رسيدن به هر صلحی است که ميان آنها ميسر باشد. ولی اين وسيله نهائی را شرط مقدماتی شمردن و هر کوشش غير مستقيم و تدريجی را در راه صلح محکوم دانستن جز از سترونی تفکر و رهبری سياسی در اسرائيل میدهد.
دکترين «حق حاکميت محدود» آقای برژنف که چيزی جز توجيه ايدئولوژيک حق دخالت نامحدود اتحاد شوروی در سرنوشت کشورهای به اصطلاح «برادر» نيست، در اصل حق حاکميت کشورهای ديگر را فقط محدود نمیکند. بلکه آن را يکسره از ميان میبرد.
عقبماندگی و توسعه نيافتگی ايران بيش از علل اجتماعی و درونی، علل تاريخی و بيرونی داشته است. ايران سرزمين تمدنهای شکوفانی است که پيوسته پايمال هجومهای بيگانه شده است. در خود اين جامعه و سرزمين در هر دوره تاريخی بنيه کافی برای ساختن و دو باره ساختن و برای برپا ساختن و در خود جذب کردن ضربت هجوم خارجی بوده است. امروز هم که پس از نزديک به دو قرن ايران آثار استعمار بيگانه را از زندگی ملی خود میزدايد بار ديگر برای جهش آماده میشود.
تظاهرات عظيمی که مدام در کشورهای مختلف عليه جنگ ويتنام، عليه اشغال چکسلواکی، عليه ديکتاتوری نظامی در يونان، عليه تطاول حقوق سياه پوستان روی میدهد شعلهای است، که تا هنگامی که حکومت زور همانند چکمهای ميخدار فرود آمده بر چهرهی خونين بشريت، پا برجاست خاموشی نخواهد گرفت.
با سرکوبی قيام مردم مجارستان در سال 1956، با لشکرکشی شوروی به چکسلواکی در سال 1968 و با فوران خونين مناقشات مسلکی و سياسی چين و شوروی در سال 1969 چنين مینمايد که آخرين ميخها بر تابوت وحدت و همدردی بينالمللی کوبيده شده و ملت پرستی فرادست ياريهای اقوام به يکديگر آمده است.
ما بار اول نيست که فرصتطلبی و سودجوئی واردکنندگان را در چنين موقعيتها تجربه میکنيم. کمترين افزايش يا گفتگو از افزايش قيمت به دست آنان دلايل کافی برای گرانفروشی میدهد
اما اگر دشواریهای کار مالزی از اختيار آن بيرون بوده رهبری اين کشور به اندازهی کافی چيرهدستی سياسی و قابليت اداری داشته است که نه تنها بر مشکلات يک کشور نوخاسته چند نژادی، بلکه بر تهديدهای خارجی و شورشهای داخلی و ناهماهنگی اجزاء پراکندهی يک فدراسيون غلبه کند.
در سراسر قرن نوزدهم تا جنگ جهانی اول بالکان يک انبار باروت بالقوه بود و “مسئله شرق” ـ چنانکه قضايای مربوط به اروپای شرقی و امپراطوری عثمانی را در اصطلاح زمان می ناميدند ـ اشتغال عمدهی ديپلماسی اروپائی بشمار میرفت. بر سر اين مسئله چهار امپراطوری بزرگ روسيه و عثمانی و هابسبورگ و هوهنزونلرن از ميان رفتند.
محافل حاکم عراق در در سی و چند سال استقلال کشور خود پیوسته در پیرامون مرزهایشان در پی ماجراهای جهانگیری بودهاند. زمانی هلال خصیب بود و سوریه و اردن، وقتی کویت بود و احیاناً خوزستان و امروز خلیج فارس است در سراسر کرانه جنوبی آن.
لبنان از آن کشورهاست که در دوستیش سودی نیست و در دشمنیش زیانی. نه زهر بهر دشمن و نه مهر بهر دوست.
عبدالناصر نه میتواند صلح را به ملت خود عرضه دارد و نه پيروزی در جنگ را. توسعه اقتصادی و بهروزی مردم مصر نيز در شرايط کنونی داستانهای فراموش شده است.
علائم فروریختگی سیاست اروپای شرقی شوروی ـ سرکشی رومانی و بیگانگی یوگوسلاوی و مقاومت منفی شگفتآور چکسلواکی و بالا گرفتن شبح ناسیونالیسم در بالکان و اروپای مرکزی ـ در همه جا آشکار است. دکترین حاکمیت محدود برژنف در کار آنست که خود شوروی را بیش از پیش در منطقه تسلط خود محدود سازد
هنگامی که در اکتبر ۱۹۶۸ ژنرال اسد و پشتیبانان ارتشی او یوسف زعین و دکتر ماخوس، نخستوزیر و وزیرخارجه وقت، را برکنار کردند انتظار برخورد دیگری میرفت.
در پاکستان، چنانکه در بیشتر سرزمینهای خاورمیانه یا آسیای جنوبی و آفریقا و آمریکای لاتین ـ آنچه کشتی حکومت را غرق در گردابها کرد در تحلیل آخر نارضائی تودههای مردم بود ـ مردم عادی کوچه و خیابان، کارگران کارخانهها و کشاورزان روستاها…
وسائلی را که تا کنون داشتهايم هر چند که ديگر کارآمد هم نباشند، هر گاه که به دست آوريم نه به هويت فعلی و کنونی شان بلکه به هويت گذشته و از سکه افتادهشان که يادگار دوران آرزومندی ماست توجه میکنيم،…
ملک حسين در مجموعه جسارتهای خود اين جسارت را نيز دارد و هنگامی که زمان چنان توافقی فرا رسد اوست که رهبران و حکومتهای ديگر را از مخمصه خواهد رهاند.
حکومت اجامر و اوباش و دورنمای واژگونی کامل کشور و پدیدار شدن ابرهای خونبار در افق، کیفر رژیمی بود که بیش از عدالت به قدرت میپرداخت و بیش از مهربانی و دلجوئی تنبیه میکرد و معدود ثروتمند و صاحب قدرت را بر تودههای بیچیز ولی صاحب حق و قدرت واقعی مقدم میداشت.
در اين اولين روزهای سال نو انقلاب اداری همچنان بحالت يک اصل معوقه و اجرا نشده در برابر ماست. اين تعويق و عدم تحقق بیدليل نيست. انقلاب اداری ماهيت اجتماعی خاص و پيچيدهای دارد که برخلاف اصول يازدهگانه ديگر با قانونگذاری سامان نمیگيرد
در کشورهای شرق رابطه ميان دستگاه حکومتی و توده مردم از دير باز به وسيله مأمورانی برقرار شده است که خصلت عمدهشان مهر ارتشاء و فسادی بود که بر چهره داشتند.
اهميت انقلاب مشروطه برای ايران نوين، بيش از آن است که صفات و طرز عمل رهبران مشروطه، آن را ناچيز سازد.
