برای ما پس از آن همه تجربههای گران، شانزدهم شهریور 67 جز آنچه داریوش همایون در آخرین خطوط مقاله خود نوشته است، نیست:
«روز بیداری ما بر بیهودگی خونبار همه اندیشههای مطلقگرایانه و حقمدار است. کسانی را که گلویشان از عربدههای انتقامجوئی خسته نمیشود باید واگذاشت که همچنان بر فاصله خود با ملتی که از جهان مردة مرگپرور آنان بیرون میآید بیفزایند.»
امروز در کشورمان روندهای پُرامیدی در حال قوامیابیاند که نخستین اشاره به نطفههای آنها بهعنوان جای پاهای استوار برای ساختن جامعهای نوین با روحیه، فرهنگ و سیاستی تازه، در برهههائی صورت گرفت که تصور آنها از سوی طبقه سیاسی تازه بدر آمده از تجربه انقلاب اسلامی، ناممکن مینمود. باز نویسی گفتگوی زیر با زندهیاد داریوش همایون در سالگردی دیگر از انقلاب مشروطه، نه تنها از آن روست که سخنان وی در این گفتگو چون همة گفتهها و نوشتههای دیگرش حامل اسباب شناخت جایگاه بلند انقلاب مشروطه در تاریخ ایران است، بلکه به ویژه و بطور خاص اشارهایست که وی به ضرورت «نسب شناسیِ» گرایشها و نیروهای سیاسی دارد که باید مبدا حضور اجتماعی خود را در انقلاب مشروطه بیابند. به این تعبیر انقلاب مشروطه این بار نیز آغاز حیات تازهِ یک جامعه نوین است که گوناگونی و رنگارنگی از نمودهای انکارناپذیر آن است. روند پذیرش و احترام به این گوناگونی و پیامدهای حقوقی و اجتماعی آن نه تنها در پیکر جامعه، بلکه در بالاترین سطوح قدرت حکومتی نیز میرود جای خود را بیابد.
“در جستجوی پاسخ ـ دفتر دوم” شامل ۵۶ گفتگو با ۲۳ تن از ایرانیان اهل نظر، سیاست و ادب و هنر است که از میان حدود سیصد گفتگوی انجام شده با دهها تن دیگر از هممیهنان، در طول بیش از یک دهه، برگزیده و در یک اثر، مشتمل بر شش فصل، منتشر شد.
ما از این که صدای اصلاحطلبی رئیس جمهور جدید نیز چون ندای تعامل و گفتگو با جهانِ سیدمحمد خاتمی و فریادهای میرحسین موسوی در راه سلامت سیاست ایران، دستگاه فکری، فرهنگی و گفتمانی ملت را در راه تأسیس آزادی و استقرار دمکراسی، تکمیل کند و از نظر فرهنگی نهادینه گردند، در هیچ صورتی و با هیچ حسابی زیان نخواهیم کرد. فکر و فرهنگ که ساخته شود عمل هم خواهد آمد.
برای ما که در تبعید و در دورافتادگی از زادگاه و دامن میهن زندگی میکنیم و در سودای نزدیکتر کردن دل و جان بدان ـ همچون صدها هزار ایرانی دیگر ـ دمی آرام نداشتهایم، برای ما که نظارهگر دلنگرانِ سراسر تصویر آن چه که در کشور و پیرامون آن در جهان گذشته و میگذرد، بودهایم و در قیاسهای خود، که به ورزش فکری ایرانیان بدل شده است، تفاوتها میان ارج و مقام کشورها و ملتهای دیگر را با خویشتن ملی خود دیده و آنها را با هستی خویش در دو جهان گوناگون، لمس کردهایم، برای ما طبیعی بود که طرح دوبارهی پرسش جانسختِ “تفاوت در چیست”، مسیر تلاشمان را در جستجوی پاسخ بگشاید و به ما، خاصه به پرسشگر این دفتر، در این چند دهه عمر تبعید اجازه و امکان ندهد که داوطلبانه زبان، قلم و ابزار پرسیدن و در جستجوی پاسخ را بر زمین نهد.
وضع مردمانمان بد است و بر سر راه کشور خطرهای بسیار کمین کرده است، رژیم تنها راه سرکوب و نمونه دست پا زدن بشار اسد را الگوی خود کرده است. سودای تجزیه کشور بسیار بیشتر و گستردهتر از مرزهائیست که رفسنجانی اشاره کرده است … ایشان شاید به ملاحظه بدتر نکردن رابطه با کشورهای همسایه و منطقه و جلوگیری از کیش دادن سلفیهای خونآشام به مرزهای کشور همهی کانونهای مرزی خطر را نشمردهاند. در چنین وانفسای بزرگی، تکلیف ما تبعیدیان چیست؟
آنچه امروز ما در رفتار، نوشتار و گفتارمان به نمایش میگذاریم، حکایتیست از آن چه در آینده از عهدهی آن برخواهیم آمد. فراتر از آن؛ آینده به یک باره ظهور نمیکند. کردار و گفتار امروز ما در ساختن فرهنگی آن نقش جوهرین دارد.
فارسی در داستانهای کوتاه، در رمانها و در طنزنامهی دختر دخو، در افسانههای ایرانی عصرما و در هزار بیشههای سیاسی مهشید امیرشاهیست که زبان آزادی، آزادگی، آزاد زیستن و دفاع از آزادی شده است. این را باید ستود و قدر شناخت.
با وجود حکومتی چون رژیم اسلامی و رئیسجمهوری چون احمدینژاد و حد بیزاری اندازه ناگرفتنی ایرانیان از چنین حکومتی که خود عامل بیثباتی و ناامنیست، چه کسی میتواند تضمین کند، که ایران در صورت از دست دادن رشته شکیبائی و عقلانیت، غفلت در تشخیص اولویتها سرنوشتی رنجآورتر و ویرانکنندهتر از آن چه بر سوریه میرود، در پیش نخواهد داشت؟
سرنوشت زنان، در سدهای که بر ما و ملک ما گذشت، زیر و بم به خود بسیار دیده است ـ بیش از سرنوشت مردانمان. در آغاز قرن زن ایرانی پرده پوش بود و در جهل به سر میبرد: به آزادیهای نسبی کم کم دست یافت و خرده خرده به امکانات و اهمیت نقشش در جامعه آگاه شد؛ از نیمههای قرن به این سو در اکثر زمینهها درخشید؛ تا در آخر قرن باز به بند اسارتی گرفتار آمد که دوباره کفن پوشش کرد و نیم مرد به حسابش آورد. سرنوشت غریبی است این سرنوشت ـ انصاف!
اشتباه بزرگ روشنفکران ایران از سالهای پس از ورود اندیشههای سوسیالیستی و چپ آسیائی این بود که معیار سنجش آنها بر ارزشهای رادیکال اخلاق سوسیالیستی قرار میگیرد و با نگاه به تاریخ ایران برای آنها افرادی نظیر ناصر خسرو، ابن سینا یا کسانی چون خواجه نظامالملک آدمهای سازشکار، کنارهگیر و بیتفاوت به تحولات اجتماعی میشوند و برعکس حسن صباح و یارانش که خنجر در قلب دشمنانشان فرو میکنند، افرادی انقلابی و رادیکال به حساب میآیند
آدم آزاده از تندروی و تعصب بری است. آدم آزاده سرکارش با منطق و خرد است نه با مکتب و ایدئولوژی. آدم آزاده برای دیگران حق حیات و ابراز وجود قائل است. آدم آزاده آزادیها را به خود و اعوان و انصارش محدود نمیکند. آدم آزاده به خاطر منافع شخصی و یا پیشبرد مقاصد پیشوا یا منویات ملوکانه یا ارادة امام برای آزادی اگر و مگر قائل نمیشود و به دست و پای آزادی غل و زنجیر نمیبندد.
در جامعههای انسانی هیچ چیزی تضمین شده و ابدی نیست و در صورت سستی و غفلت امکان پسرفت همواره وجود دارد.
برپایهی برداشت ما از نظرات دکتر جواد طباطبائی، مشروطیت در ایران به عنوان “طرحی از حکومت قانون” بر پایهی فلسفه و نظام حقوقی جدید، که تا آن زمان در ایرانِ وجود نداشت، و آنچه وجود داشت جز سلطهی نظام خودکامگی و سلطهی احکام ناسخ و منسوخ شریعتمداران بر احوال شخصیه و مصیبتبار مردم و بر پایه قوانین شرعی نبود، در اصل پاسخی بود که ایرانیان مشروطهخواه در مواجهه با بحران عظیمی که همه جنبههای حیات آن روزگار ایران را در بر گرفته و ایران را در آستان فروپاشی دیگری قرار داده بود، دادند؛
ما تنها از تبار شكستخوردگان نبودهایم. ریشههایمان به پیروزی و پیروزمندان نیز میرسد. در این گذشته تنها انهدام، سستی، خفت و خفتگی نبوده و گاهی نیز جنبشی بوده و خشتی چیده شده است. ایران امروز شاید مخروبهای جلوه كند، اما این بنا بهره از بن محكمی دارد. آن را باید دید!
معرفی کتاب “بیرون از سه جهان ـ گفتمان نسل چهارم” اثر داریوش همایون
برای نخستین بار برخاستن به عنوان یك ملت در جنبش مشروطه، با تلاشی ـ هرچند نیمه بیدار و نیمه هشیار ـ برای درك وضعیت خود در برابر یا در كنار دیگران، تلاش برای رساندن خود به پیشرفتهترینهایشان، افت و خیزها و افتادن به بنبستهای خودخواسته یا ناخواسته در نخستین تجربههای دولت ملی و مجلس مشروطه، عزم بیرون كشیدن خود از این بنبستها و برخاستن دوباره با ارادة آغاز راه آینده در دوران رضاشاه، گاه با پیروزی و زمانی با شكست و بعد ناپایداری و تزلزلمان در ادامة راه، سپس كجفهمیها و بیشتر از آن كجاندیشیها و رها ساختن و لعن آنچه بدست آورده بودیم و در نهایت تصمیم سبكسرانه به بازگشت به گذشته. این همه را یكجا در تاریخ یك سدة گذشته تا امروزمان داریم. جادة آیندة ایران از این گذشته عبور میكند.
تیمورتاش از جمله كسانی بود كه با تكیه بر اقتدار رضاشاه و با پشتوانة عمیقترین اصلاحات اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در جهت توانمند ساختن كشور، تلاشهای بسیار ودر عین حال موفقیتآمیزی را در تغییر چهرة ایران وایرانی در دید دیگران و از میان بردن آن نگاه تحقیربار به ملت ایران كه حاصل 150 سال حكومت خفتبار سلاطین قاجاربود، به ثمر رساند.
“دلاوری می خواهد با این قلم ها نوشتن، وقتی نام ارجمند استاد بر دست و کاغذ و واژه سایه میافکند.” (ماندانا زنديان)
داریوش همایون همواره نگاهی به نیروی محرکی که غرب و تمدن غربی را پیش میبرد داشت…. اینکه عقلانیت غربی از نیروی شک به یقین میرسید، او را مفتون میساخت و همین شیفتگی به غرب، در مقالهها و ترجمههائی که در صفحات لایی آیندگان انعکاس مییافت، به چشم میخورد.
گفتگوی حسین مهری با فرخنده مدرس / در سالگرد درگذشت زنده یاد داریوش همایون
بنياد داريوش همايون ـ برای مطالعات مشروطهخواهی در نخستين سالگرد درگذشت داريوش همايون دو اثر منتشر نموده است که از سوی اين بنياد به نشانهی سپاس از خدمات تأثيرگذار وی بر فرهنگ و انديشه سياسی ايران، به ياد ماندگار او تقديم می گردد.
برای ما عهدی که بسته بودیم ناگسستنی بود و توقف کار ناشدنی. آنچه میماند، دشواری بر عهده گرفتن سهم ایشان در انتشار آثار بود که جسارتی میخواست. پایبندی به اصل امانتداری، کار «گلچین» مصاحبهها از سوی ما را منتفی میکرد. از همین رو گفتگوهائی را که احتمالاً بدست ایشان به یک جلد میرسید، به مجموعهای چند جلدی بدل نمود و ناگزیر تقسیمبندئی را لازم میساخت. برآن شدیم نخستین جلد این کتاب را به مجموعه گفتگوهای من اختصاص دهیم و جلدهای بعدی را به گفتگوهای دیگران.
نگارش این اشاره… تنها سخنی با خودمان و با خوانندگان آثار بزرگانمان در حوزهی نظر و اندیشه است، آن هم به منظور یادآوری و تقویت روحیهی جدیدی در خوانندگان ـ یعنی خودمان ـ که دیگر در برابر «پرخاش» و «تشر» و «تهدید» و…. مصون شده است و در پس غوغا و همه این پردهها گوهرها را میبینند و از وجود همه آنها شاد است و از محتوای فکری جنگ و جدال اهل اندیشه به«شمشیر قلم» در حوزهی نظر شکرگزار!
ظرفیتی که در نوشتههای آقای همایون وجود دارد باید حالا حالا در واقع توسط علاقمندان و اهل تحقیق شکافته بشود و از این مسیر هم میشود اندیشههای مشروطه خواهی و آرمانهای مشروطیت را در ایران شناخت.
سردبیر تلاش ـ فرخنده مدرس در این شماره «جمع نشدن در سطح خیابانها به معنای تمام شدن جنبش نیست.» پذیرش این گفتة مهندس میرحسین موسوی،…
نخستین شماره بدون حضور داریوش همایون فرخنده مدرس به عادت همیشه هنگامی که طرح و محور مضمونی هر شمارة فصلنامه تلاش آماده و مقدمات…
در درجه اول باید بگویم که ایشان یک جنتلمن به تمام معنا بود. با رفتاری فاخر، با روشی فاخر، انسانیتی بسیار عمیق و بیش از همه انسانی بسیار بسیار وفادار و اصولی. در همه چیز آقای همایون انسان وفاداری بودند. بسیار انسان با پرنسیپی بودند. براحتی هر روز به رنگی در نمیآمدند. روی اصولش پافشاری میکردند و وفادار به انسانها بودند. برای انسانها از هر نظری ارزش قائل بودند. جدیشان میگرفتند ایرانیها را بسیار دوست داشتند. ملت ایران را دوست داشتند، ایران را بسیار دوست میداشتند. به این سرزمین چون عشق میورزیدند، هرگونه استعداد مثبتی را در آن، هرچقدر کوچک، جدی میگرفتند و در خدمت آن سرزمین میدیدند و برایش احترام قائل بودند.
داریوش همایون با هدف تأسیس حزبی با مبانی فکری لیبرال دمکراسی برای جامعه ایرا ن آن هم در خانواده سیاسی که فرهنگ حزبی و تشکلگرائی چندان سابقهای در آن نداشت، میدان عمل و فرصتی تازه آفرید.
یک تکه از نظراتی که در آنجا مطرح کردند، نظرات بسیار بسیار بدیع و تازهای بود. ایشان از واژه کائوس استفاده کردند. کائوس که میدانید در ترمینولوژی یک معنای خاصی دارد. یعنی در همریختگی همه چیز، بینظمی کامل. و در اندیشههای دینی و در مذاهب مختلف این نظر وجود دارد که قبل از آفرینش جهان وضعیت کائوس حاکم بوده.
یعنی همه چیز در همریخته، بینظم و آشفته بوده تا اینکه خداوند جهان را خلق میکند. نظم را میآفریند. شب و روز، ماه و سال. انسان، موجودات دیگر و… پروسه زندگی همه اینها، نیازهایشان. همه اینها نظمی است که بعد از آن کائوس ایجاد میشود.
همه ما در اینجا گرد آمدهایم تا زندگانیای را بزرگ داریم که طول آن هر قدر هم باشد و بشود ـ که ما آرزوی طول عمر هرچه بیشتری برای ایشان داریم ـ باز هم این طول عمر به پای عرض و ژرفای این زندگی نمیرسد.
اما پیش از آن که به مضمون درازا و ژرفای این زندگانی بپردازیم و هر یک به سهم خود به آن ادای احترام کنیم، اجازه دهید همراه با هم جامهایمان به سلامتی وجود ایشان بنوشیم.
برای بسیاری از کسان که بیرون از دایره روابط خصوصی و خانوادگی داریوش همایون را میشناسند، نخستین آشنائیها با وی در گردهمآئیهای سیاسی ایرانیان و سالنهای سمینار و سخنرانی آغاز شده است و عموماً هم از فاصلهای میان صندلیهای سالن و تریبون سخنرانی و از لابلای سخنان او در باره سیاست و فرهنگ ایران که هر بار سرشار از تازهگی، افقهای روبه آیندهی پردامنهای را میگسترانند.
آدمیت ایدئولوژی نهضت مشروطه را آزادی خواند و… راه تأسیس و عینت بخشیدن به مفهوم آزادی را در همان راهی فهمید که مشروطه خواهان و نمایندگان ملت در مجلس اول گشودند. راهی که همه ملتهای جهان و پیشگامان حکومت قانون و قانون عادلانه ی برخاسته از اراده مردم فهمیده و با موفقیت آزموده بودند.
روی سخن ما با ایرانیانی است که در جبهه مبارزه با حکومت دینی ایستاده اند و با این حمله نیز مخالفند، اما خیره گی آنان در حقانیت مبارزه تردید ناپذیرشان با حکومت اسلامی که هدف اصلی این حمله قلمداد می شود، مانع از آن شده است که سهمگینی وابعاد خطر را به جد گرفته و از این مخالفت لفظی به سیاستی عملی دست یازند.
متن سخنرانی در سمینار بررسی و معرفی کتاب صد سال کشاکش با تجدد اثر داریوش همایون که در تاریخ ۱۶ و ۱۷ دسامبر ۲۰۰۶ در گپسرای انجمن سخن برگزار گردید.
کتاب «صد سال کشاکش با تجدد» اثری است در ۴۵۶ صفحه و مشتمل بر یک پیشگفتار و ۱۳ فصل، همراه با یک واژه نامه ۷ صفحهای شامل کلیه کلمات بکار گرفته شده از زبانهای دیگر همراه با معادل فارسی آنها. کتاب در سال 2006 و به مناسبت صدمین سالگرد پیروزی انقلاب مشروطه توسط «نشر تلاش» منتشر شده است.
