نقش آفرین تاریخی، در اینجا نقش خود را در این مرحله به محك میزند، كه آیا میتواند با شایستگی كه در خود سراغ دارد، در جهت یكپارچگی و استقلال و تمامیت ارضی قد عَلَم كند؟ کسی که بیش از «حرف» به «عمل» پردازد. شاید افرادی در این دورۀ تاریخی باشند كه داعیهای داشته باشند، امّا در مقایسه آنها با رضاشاه میبینیم كه آنها تنها شعارهای تجددخواهی روز را دنبال میكردند، ولی او در لباس یك سرباز بدون این شعارها و صرفاً در جهت نیت یكپارچگی، خارج شدن از یوغ خارجیان ـ كه خودش بشدت از آن رنج میبرده ـ و جلو بردن كشور حركت میكند.
****

پرفسور گوئل كهن از استادان دانشگاههای مختلف ایران، از جمله عضو هیئت علمی دانشگاه تهران و همچنین استاد دانشگاه لندن (كالج امپریال) است كه تحصیلات علمی و تخصصی خود را در چندین زمینة مختلف و بعضاَ كاملاَ متفاوت در دانشگاههای داخل و خارج به سرانجام رسانده است، از جمله: مهندسی علوم شیمی (دانشگاه صنعتی آریامهر) علوم سیاسی و اقتصادی ( دانشگاه ملی)، مدیریت (دانشگاه تهران) دكترای تخصصی در رشتة مهندسی صنایع و تولید ( امپریال كالج ـ لندن) و همچنین دو دورة فوق دكترا در رشتههای مدیریت سیستمهای استراتژیك و برنامه ریزی و بهینهسازی تكوینی نرمافزارها. او همچنین در این زمینهها آثار و كتب تحقیقی و علمی به زبانهای فارسی و انگلیسی منتشر ساخته كه جدیدترین آنها توسط انتشارات SAGE به زبان انگیسی در زمینة مدیریت استراتژیك در انتقال تكنولوژی ارائه شده است.
علاوه بر این, تحقیقات تاریخی و در زمینة مسائل اجتماعی بویژه بر بستر مطبوعات و انتشار نظرات حاصله از این تحقیقات در نشریات مختلف همواره از همان سنین جوانی عرصة دیگری از حضور فعال علمی و اجتماعی وی میباشد، از جمله اثر دوجلدی شناخته شدة وی “تاریخ سانسور در مطبوعات ایران” بیانگر سالها تحقیق و كار پرزحمت در تاریخ یكسده و نیمة گذشته و تاریخ مشروطیت است.
دكتر كهن میگوید؛ در ادامة مطالعة تاریخ سانسور و مطبوعات در دوران رضاشاه به حقایقی در زمینة تحولات اجتماعی و توسعة همه جانبه و تغییرات سریع شگفتآوری در كشورش ایران برخورد کرده است كه كمتر یا تقریباَ هیچ یك از آنها در آثار منتشر شده در مورد این دوره تا كنون بازتاب نیافتهاند. اهمیت تحقیق و بررسی اساسی و همه جانبه در این حقایق وی را سالهائی است كه به خود مشغول داشته و انتشار نتایج بدست آمده را به تعویق انداخته است.
مسلماَ تخصصهای گوناگون و متنوع دكتر گوئل كهن امكان افكندن نگاه و از زوایای انحصاری به دوران مورد نظر را توسط ایشان فراهم نموده است. دكتر كهن شاید از انگشتشمار محققین ما است كه حوادث اجتماعی ایران را در دوران مشروطه و به ویژه تغییرات و تحولات آن را در دورة رضاشاه به صورت یك پدیدة عینی، زنده، متحرك، در لابلای صفحات روزنامهها و مجلات مورد ملاحظه قرارداده و در این گفت و گو سعی نموده جلوههائی از این مشاهدات را برای خوانندگان “تلاش” به تصویر كشد كه ما از ایشان از این بابت همچون بابت زندگی پر تلاش علمی واجتماعیاشان تشكر و قدردانی میكنیم.
****

رضاشاه محصول انقلاب مشروطه بود
***
مطبوعات نمایۀ حقایق تاریخ
تلاش ـ دكتر كهن، علاقمندان به تاریخ یكصدسال گذشته با آثار شما در مورد ارتباطات و تاریخ مطبوعات و سانسور در ایران آشنا هستند. ما در این میان شنیدهایم كه شما سالهاست روی دورهای مشغول به كار هستید كه اخیراً از آن دوره بهعنوان سالها یا دورۀ «رضاشاهی» نام میبرند. چه جنبههائی از این دورۀ تاریخی نظر شما را جلب نموده است با توجه به اینكه رشتۀ آكادمیكی شما فنی و مهندسی است، آیا تحقیقات شما در این دوره ربطی هم به زمینههای دانش آكادمیك شما دارد؟ پرسش دیگر ما این است كه شما در بررسی و كار روی این دورۀ مشخص تاریخی یعنی تاریخ مشروطه و دوران رضاشاه تنها نیستید. در این سالها یك رویكرد گستردهای از سوی تعداد قابل توجهای از مورخین، محققین و بعضاً حتی دست اندركاران ادبیات به این دوره ملاحظه میشود، دلایل این رویكرد را شما چه میبینید؟
دكترگوئل كُهن ـ البته آن زمینهای را كه اشاره كردید در اصل بخشی از كاری بوده است كه من تاكنون دنبال كردهام. من تاریخ را از زاویۀ تحقیقات و مطالعات دانشگاهیام یعنی درکنار کار اصلی دانشگاهی خود در زمینۀ مدیریت مهندسی و مطالعات راهبردی ـ تکنولوژیک دنبال میکنم که خود جای بحث دیگری دارد. كار بر روی دورهای كه شما نام بردید، برای من از دو جنبه مطرح است؛ یك جنبه كار تحقیقی در مورد تاریخ مطبوعات یعنی بررسی این زمینه از زمان تولد روزنامه بهعنوان مهمترین عنصر مدنیت در دورۀ قاجار یعنی از همان آغاز فرهنگ نوینِ ارتباط جمعیِ نوشتاری كه به این دوره مربوط میشود. و جنبۀ دیگر به نگرشی كه من بدرستی یا به غلط در چهارچوب آن بخش از تحصیلات آكادمیك خود که در زمینۀ فنی ـ مهندسی داشتهام، باز میگردد. بنابراین بررسی این دورۀ تاریخی از سوی من صرفاً جنبۀ مطالعات تاریخ مطبوعات یا تحولات اجتماعی موجود در آثار قبلیام را ندارد بلکه به موازات و در کنار آنهاست. كار تحقیقات امروز من در چارچوبی فراگیرتر، روی محور و موضوع توسعه به مفهوم عام، یعنی توسعۀ فکری و صنعتی یا توسعۀ نهادهای مولدۀ اجتماعی در این دوره متمركز است؛ با این توضیح كه علاوه بردرگیریام با علوم نوین مدیریت مهندسی و تدوین استراتژی و توجه به سیر تحول آن در روند تاریخی، همچنین در ادامۀ مطالعات گذشته روی تاریخ مطبوعات، تاریخ احزاب، جنبشهای سیاسی، نوع تفكر و اندیشهورزی مردم و توجه به ساخت حكومتها و تحولات اقتصادی، به دوران سیدضیاء، رضاخانمیرپنج و سردارسپه و سوم اوت 1299 خورشیدی رسیدم و یك دورۀ حدود دو دهه و اندی پیش از این را بررسی كرده بودم كه حاصل آن دو جلد كتابی است كه در مورد تاریخ سانسور در مطبوعات منتشر شد. امّا در ادامۀ سیر مطالعات دورههای مختلف تاریخی به دورۀ رضاشاه رسیدم. در این دوره علاوه برتوجه به مسائل مربوط به ارتباطاتجمعی و همچنین نكاتی كه پیشتر ذكر كردم در عین حال و ضمن مطالعاتم به موضوع دیگری برخوردم كه در چهارچوب كار قبلی نمیگنجید و با آن متفاوت بود و بیشتر در چهارچوب بحثهای تخصصی زمینههای آكادمیك یعنی صنعت، توسعۀ اقتصادی، تكنولوژی و مانوفاكتورها قرار میگرفت. به این مفهوم كه من متوجه شدم این درست است كه دورۀ مشروطیت دورۀ پراهمیتی در تحول تاریخی سیاسی معاصر است و بیشتر جنبه فرهنگی و اجتماعی داشته، امّا در عین حال مطالبات معین مادی را هم مطرح میكرده كه دارای جنبههای اقتصادی، توسعهای و مولده را نیز در بر داشته است. خواستهائی مانند برابری، برخورداری از مواهب زندگی و برخورداری از حداقلها و نیازهای زندگی انسانی! یا هنگامیكه از برابری زنان سخن گفته میشد طبعاً این برابری ناظر بر برابری زنان و مردان در مشاغل یا استخدام هم مطرح بود. در اینجا بود كه متوقف شدم: توقف به این معنا كه دیدم مفهوم مطالبات در مشروطه تنها در بُعد سیاسی از جمله آزادی بیان، قلم، تحزب، پارلمانتاریسم و شعارهای صرفاً فرهنگی ـ سیاسی خلاصه نمیشود بلكه دستاورد پیشرفتهتر آن طرح مسئله تولید و توسعۀ همه جانبۀ كشور است. به اعتقاد من، بر اساس نظریهها و تئوریها، توسعه هر كشوری یا هر ملتی برای دستیابی به مواهب سیاسی ـ اقتصادی و اجتماعی طبعاً به یك حداقلی از توسعه ملی نیازمند است.
در این زمینه به واقعیتهای درخور توجهای در هنگام ورق زدن مطبوعات سال 1300 خورشیدی دست یافتم. در این باره ابتدا لازم است توضیحی از نحوۀ كار بدهم. در زمینه كارهای تحقیقیام ناگزیر از مراجعه به منابع دست اول هستم، یعنی چه؟ یعنی منابع و اسنادی كه مربوط میشود به حکومتها و گروههای سیاسی و آنچه در مطبوعات دورههای تاریخی مورد نظر درج شده است. یك بخشی از كار جستجوی اسناد رسمی و غیررسمی و ورق زدن این مطبوعات در كُنج كتابخانهها و در آرشیوهای پرگردوغبار و مخازنِ نگهداری مطبوعات قدیمی است! ما كه متأسفانه سیستمهای مدرن آرشیو الكترونیكی نداریم كه پای كامپیوتر با فشار یك تكمه با گزینش یك واژه به اطلاعاتی كه میخواهیم دست یابیم. چنین چیزی را ما آن زمان نداشتیم، الان هم البته نداریم! بنابراین من ناگزیرم پروندهها را بازبینی کنم و به موازات آن روزنامهها را ورق بزنم. البته موضوع دسترسی به بایگانیها و اسناد در سازمانهای دولتی و محدویتها و مشکلات موجود در این راه متاسفانه خود بحث مفصلی دارد که فرصت دیگری را میطلبد. در ادامۀ این كار، تحولات یا زمینه سازیهائی را كه از 1300 به بعد ملاحظه كردم، بشدت مرا تحت تأثیر قرار داد. یعنی انواع و اقسام مطالبی كه به زمینهها و جهتگیریها یا پیش شرطهای یك توسعه همه جانبه ملی و توسعه بخش مولد، اشاره داشت، نظرم را جلب کرد و مجبور شدم توقف بیشتری روی آنها بکنم. بویژه آن که به یكباره تعداد روزنامهها و مجلات بشدت تغییر كرد، انواع آنها، محتوای آنها و حتی كیفیتها تغییر كرد. اصلاً نوع چاپ و ساختار، حتی در زمینه تکنولوژی چاپ هم متوجه شدم كه اینها تغییر یافتهاند، دیگر با چاپ قبلی یا صحافی قبلی نیست. نه تنها تكنولوژی بكار گرفته شده كیفیت چاپ را تغییر داده و امكان صحافی دگرگونهای را بوجود آورده، بلكه باعث شده كه سهولت در دسترسی نیز بیشتر شود. یعنی سهولت دسترسی به انواع و اقسام روزنامهها و مجلات. بویژه روزنامه و مجلاتی كه از نظر موضوعی ما قبلاً از آنها برخوردار نبودیم. مثلاً مجلات مربوط به صنعت، مربوط به اقتصاد یا فلاحت، آموزش و پرورش و جنبش زنان كه قبل از این تاریخ به آنها برنخورده بودم. حتی جالب است كه در این دوره به مجلهای برخورد می كنید كه در سال 1300 خورشیدی كه مربوط به امر بهداشت است یا مربوط به تعلیم و تربیت همگانی است. خوب اینها نه تنها منابعی است كه كار پژوهشگر را در زمینۀ تحولات بیشتر میكند و وقت او را بیشتر میگیرد، بلكه مطالبی كه در این مطبوعات یعنیمنابع دست اول وجود دارد و گسترهای كه در این دوره فراهم شده بسیار بسیار وسیعتر است.چشماندازی را در جهتها و ابعاد گوناگون نشان میدهد، در جهت صنعت، نظامیگری، جهت بهداشت، حقوق زنان، در جهت روابط خارجی، تجارت بینالمللی، دانشگاه و دانشگاهی بودن، كارهای آكادمیك كه هیچیك قبلاً وجود نداشت، در زمینۀ سوادآموزی و حتی راهسازی و جادهسازی و انواع و اقسام مطالبی كه میتواند در یك سیستم یا یك نظام توسعۀ همه جانبه، محقق را برای تجزیه و تحلیل درگیر نماید.
این بود كه من از 61 ـ 1360 كه جلد دوم كتاب تاریخ سانسور در مطبوعات منتشر شد و بعد نایاب شد و دیگر اجازۀ چاپ نیافت. بعد هم من امكان تجدید چاپش را پیدا نكردم، از آن زمان همچنان روی دورۀ رضاشاه باقی ماندهام. البته یكسری مسائل و محدودیتهای دیگری نیز وجود داشته كه نتوانستهام مجلدات بعدی را منتشر نمایم. در داخل پرانتز باید اشاره كنم كه در این فاصله به موضوعات دیگری هم برخوردهام كه تاریخ دربارۀ آنهـا سكوت كرده است بعنوان مثال مسئله پولادین است. سرهنگ محمودخان پولادین كه نظامی فرهیختهای بود كه خدمات بسیار ارزندهای را هم در دورۀ پس از مشروطیت و هم در دوره مهاجرت در خلال جنگ یکم جهانی انجام داده است. امّا به یكباره ایشان با تعداد دیگری دستگیر میشوند. او خیلی زود اعدام میشود و برادرش تا شهریور 1320 در زندان میماند همراه وی چندی بعد فرد دیگری هم اعدام میشود، نمایندۀ مجلس پنجم فردی بنام هایم كه نمایندۀ كلیمیها و مرد دانشور و زباندانی بود. گرچه اشاراتی در اینباره وجود دارد امّا کاملاً معلوم نیست كه به چه دلیل و به چه ترتیب این وقایع پیش میآید. اینها هم از نكاتی بود كه باعث توقف من روی این دوره شده است.
تلاش ـ بعبارتی كه شما توضیح دادید، پروسه كار تحقیقی شما در زمینۀ تاریخ مطبوعات، بطور اتفاقیشما را با تحولاتی از 1300 خورشیدی روبرو میسازد كه عرصه آنها بسیار گسترده بوده و دامنهاش به همۀ ابعاد جامعه و عرصههای مختلف اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگ، صنعت، بهداشت و… میرسد. در اثر این دریافت جدید، به این نتیجه رسیدهاید که باید در مورد این دوره كار اساسی، ویژه و متمركزی صورت گیرد!
دكترگوئل كُهن ـ بله كاملاً! فقط نكتهای را باید اضافه كنم؛ وقتی من اسناد و روزنامهها یعنی منابع دست اول را ورق میزدم، چیزی كه از سال 1300 خورشیدی به بعد یكباره مرا جذب كرد، این بود كه مطالب صرفاً موضوع درگیریهای سیاسی، حزبی و فرهنگی نیست، بلكه نشانههائی را در متن مطبوعات در محتوای اسناد ملاحظه میكنید كه با دورۀ قبلی كاملاً متفاوت است، ماهیتاً متفاوت است. هر خوانندۀ بیطرفی كه مطبوعات پیش از 1300 را دیده باشد و به این دوره هم نظری بیاندازد، بعقیدۀ من متوجه خواهد شد كه مطالبی كه از 1300 به بعد مطرح میشوند، اصلاً یك بُعدی و دو بُعدی نیستند بلكه همه جانبهاند. به عنوان نمونه میبینید كه در مورد مسئلۀ خرید هواپیماها یا انواعهواپیما (هواپیمای مشقی، آموزشی و موضوع مقایسۀ آنها…) صحبت و بحث میشود. گفتنی است که تجهیز ناوگان نوبنیاد هوایی طی یک دورۀ بسیار کوتاه تا به آنجا میرود که تنها در سال 1312 خورشیدی یکباره 120 هواپیما به تعداد اندک هواپیماهای مشابه پیشین افزوده میشود. اینجاست كه فكر میكنم جای تأمل دارد و پژوهشگرموظف است بنشیند و اینها را مطالعه نماید.
تلاش ـ البته این تجربۀ خاص شما یا محققینی نظیر شماست كه در ضمن بررسی تاریخی به حقایق دیگری نیز دست مییابند. امّا پرسشی كه در مورد ابعـاد گستردۀ رویكرد به این دورۀ تاریخی در پرسش اول طرح كردیم، همچنان باقی است. فكر میكنید عامل اصلی این رویكرد گسترده چیست؟
دكترگوئل كُهن ـ عامل اولیه، میتواند تعصبگریزی، فراخ نگری و ساختار منطقی باشد در ذهن محققی كه جویای یافتن، پی بردن بدون پیشداوری است. به اعتقاد من این پروسه و تجربۀ كار شخصی بیشتر در خور توجه است، زیرا بدون هرگونه پیشداوری به حقایقی در حین بررسی برخورد كردهام که بیتردید این میتواند دقیقتر و با واقعیتها نزدیكتر باشد. در مورد این دوره متأسفانه بیانصافی شده و در انعكاس روند تحولات این دوره، با نظرات آغشته به تعصب، سوءنیت و تنگ نظرانه برخورد شده است. برای محقق بیطرف و خواهان كشف واقعیت جای تأمل بیشتری وجود دارد. البته این بدان معنا نیست كه من از این دوره هیچ شناختی نداشتهام، حتماً داشتهام. شاید هم این بیانصافیهای تاریخی كه نسبت به این دوره صورت گرفته، مرا بیشتر در این دوره نگه داشته است. بدین معنا كه متوجه شدهام، اغلب گزارشگران تاریخ با تک بُعدینگری و دستبردی در آن، واقعیتها را آنطور كه بود انعكاس ندادهاند. سعی شده با ابر سیاه و جنبه منفی دادن به حقایق پردهپوشی یا منفیبافی شود. البته به این معنا نیست كه در آن دوره مشكلات یا انحرافاتی و یا خطاهایی وجود نداشته امّا این تمام واقعیت نبوده است. همه مسائل طرح نشده است. همین جا بود كه من بهعنوان یک ایرانی مؤمن به امانتداری در گزارش حقایق تاریخی ـ اجتماعی، بشدت ناراحت شدم. چرا كه معتقد به صداقت در گزارش تاریخ و پدیدهشناسی و رابطه شناخت علت و معلول در تاریخ هستم. انسان محقق در هنگام گزارش تاریخیخود باید سعی نماید در آن شرایط تاریخی قرارگرفته و بعد قضاوت كرده یا رأی دهد. در چارچوب متدولوژیک، اگر ما این دوره را یك سیستم در نظر بگیریم، میدانیم كه در یك سیستم مجموعه عواملی كه بهم پیوستهاند، در جهت یك هدف مشخص حركت میكنند. اگر از این تعریف بسیار ساده از سیستم بعنوان متدولوژی خود استفاده كنم و در نظربگیریم كه input یا دادههای ما به این سیستم در سال 1300 چه بوده و در 1320 output یا ستاده ما از آن چه بوده، معتقدم اینجاست كه شما میتوانید رأی خود را صادر كنید. بعبارت دیگر باید در نظر گرفت ما در 1300 كجا ایستاده بودیم و بعد در 1320 در كجا؟ در واقع، این ایستگاهی است که هم مسافرانی از ایستگاههای قبلی به آن وارد میشوند و هم مسافرانی که مقصدشان ایستگاههای بعد است. سرنشینی که به ایستگاه 1320 میرسد نمیتواند از ده بیست ایستگاه قبلی به یکباره به این ایستگاه رسیده باشد. چگونه ممکن است بیمشاهدۀ مسیر راه، سنگلاخها و یا چراغ قرمزها و تصادفات و سیلوارههای جادهای را ببیند اما به جادۀ صیقلی اسفالته و امنیت جادهای، نشانهگذاریهای راهنمائی و انضباط ترافیکی، امکانات ایمنی و وجود تعمیرگاهها یا مکانیکهای بینجادهای توجهای نداشته باشد؟ حتی مهندسین درگیر در عملیات راهسازی و صفوف عبوری غروربرانگیز دختران و پسران مدرسهای در کنار مسیر عبور خود را نبیند! در شرایط معمولی، این ندیدنها امکان ندارد. به بیان سادهتر، تنها زمانی یک مسافر منصف نمیتواند مشاهدات عبوری خود را پیش از رسیدن به ایستگاه گزارش کند که در این سفر یا عینک سیاهی به چشم داشته یا پنجرهها با پردۀ ضخیم و تیره پوشانیده شده و یا متاسفانه نابیناست و یا سراسر، طی این سفر به خوابی عمیق فرو افتاده بوده است. در یك نظام، دریك سیستم باید مجموعۀ عوامل در نظر گرفته شود. همانطور كه شما در یك كارخانه برای تولید یك محصول، مواد متفاوت را میدهید، تحت شرایط، فشار، آتمسفر، حرارت، كاتالیزاتورها و بقیۀ عوامل مربوط به آن فرآیند تولید، محصول خود را بدست میآورید و بعد براساس كیفیت و چگونگی آن محصول شما كار سیستم را ارزیابی میكنید. بنابراین نمیتوانید تنها حرارت یا بعنوان مثال یك مادۀ اولیه موجود در آن را در قضاوت در نظر بگیرید، باید مجموعۀ آن را در نظرگرفت. بنظر من در مورد قضاوت درباره این دورۀ 20 ساله چون در واقعیتهای آن کجاندشی و اعمال نظر و حتی دستبرد صورت گرفته، به همین دلیل اغلب کُتبِ موجود بسیار غیرمنصفانه و یکجانبه است.
مطالبات تاریخی و عوامل انحراف
تلاش ـ ما هم فكر میكنیم در عمل از همین روش استفاده كردهایم. به این معنا كه در كار فراهم نمودن این شمارۀ ویژه كه به یك دورۀ 35 سالۀ تاریخی میپردازد و طبعاً شخصیت محوری آنهم رضاشاه است، ابتدا به ساكن از طرح یك مجموعه پرسشهائی آغاز كردیم كه فكر میكنیم این پرسشها در فضای فكری ایرانیان موج میزنند، پس باید به آنها پرداخته شود. یكی از اساسیترین پرسشهائی كه ما به آن برخوردیم این است كه اساساً ما در نهضت مشروطه چه میخواستیم و مطالبات چه بود. و بعد باید ببینیم برای تحقق این مطالبات ـ كه اگر متحقق میشد یا شده باشد، حكایت از پیروزی جنبش مشروطه میكند ـ چه امكانات مادی و انسانی در اختیار داشتیم؟ یعنی اگر اینجا بخواهیم از متدولوژی شما در طرح پرسش استفاده كنیم، باید ببینیم اینمطالبات چه بود و برای تحقق و بدست آوردن آنها بصورت یك محصول تولید شده، در اینپروسۀ تولید ما به چه شرایط یا فاكتورها یا عوامل دیگر تولید نیاز داشتیم، آیا دارای همۀ آنها بودیم یا نه یا اینكه اگر نبودیم، چگونه آنها را فراهم آوردیم؟
دكترگوئل كُهن ـ در تشخیص مطالبات در تاریخ ایران یك نقطه عطفی وجود داشت. آنهم وجود عباس میرزا است. این فرد یكی از كسانی بود كه به تفاوت فاحشی كه میان موقعیت اجتماعی – اقتصادی و سیاسی ایران و كشورهای پیشرفته وجود داشت پی برد. در این اكتشاف، پیروزیهای گسترده و كشورگشائیهای ناپلئون بسیار نقش داشت. بعد پیشرفت ژاپن و موفقیت آنها در شكست دادن روسیه. برای گروه محدود روشنفكران و افراد باسواد آن دوره، خیلی عجیب بود كه چگونه روسیه تزاری به این بزرگی و قدرتمندی از ژاپن شكست میخورد. اینها پرسشهائی بود كه در ذهن این گروه یعنی روشنفكران و نخبگان آن دوره شكل گرفته بود. آنها با مقایسهای كه میان ایران و دیگران انجام میدادند هرچه بیشتر متوجه عقبماندگی ایران میشدند. و در پاسخ به این عقبافتادگی هم مسئله تجدد و پیشروی بسوی رشد و توسعه و پیشرفت را مطرح كردند.
از همین جاست كه اعزام به خارج را ترتیب میدهند. گروهی برای تحصیل به فرانسه میروند. در آنجا میرزاصالح شیرازی را میبینند كه بجای اینكه در رشته تعیین شده تحصیل كند به موضوع چاپ و چاپخانه علاقمند میشود. روزنامههای آنجا را میبیند، ملاحظه میكند كه در آنجا هر روز محصولی به خیابانها میآید و در مغازهها ارائه میشود كه به آن Newspaper میگویند. از طرف او این محصول عامل ترقی، اطلاع، آگاهی و رشد ارزیابی میشود. از چگونگی فرایند تولید آن تجربه میآموزد و با فن چاپ آشنا میشود. به همین دلیل وقتی هم به ایران برمیگردد، میرود به دنبال تولید چنین محصولی و نامش را هم از ترجمه تحت اللفظی همان Newspaper گرفته و میگوید؛ «كاغذ اخبار». این نخستین روزنامۀ فارسی است كه در ایران منتشر میشود. از همان موقع هم میبینیم كه مطالبات مشروطه در زمینه تجددخواهی نیز بر بستر حجم رو به گسترشِ انتشارات جلو میرود. حتی اعتمادالسلطنه خود مسئول تنظیم و كنترل روزنامهها میشود و من درجلد یكم كتابم از ایشان بعنوان وزیر انطباعات كه سانسور را هم ایشان دنبال میكرده، یاد كردهام. خود این آقا هم كتابهای بسیار ارزشمندی را در زمینه تاریخ و تحولات اجتماعی اروپائیان ترجمه كرده است. و نهضت ترجمه به این صورت شكل میگیرد، با وجودیكه ما در آن زمان افراد باسواد یا افراد زباندان خیلی كم داشتیم. بنابراین نخستین پرسشی كه طرح میشود این است كه چرا عقب افتادهایم! بویژه در مسافرت دوم ناصرالدین شاه، گروهی كه همراه وی بودند، سعی میكنند، آنچه را كه در غرب میگذرد به وی نشان دهند. بعد هم تلاش میكنند فضای بستۀ ایران را از طریق انتشارات، آوردن نهادهای مدنی با سنبلهای تجدد، باز كنند. به اعتقاد من شعار یا مطالبهای كه برای نخبگان ما مطرح بود، این بود كه جبران این عقبماندگی و رسیدن به شرایط نوین مستلزم رفتن از یك سیستم بسته به یك سیستم باز است، تا بتوان جامعه را به طرف مساوات، آزادی، پیشرفت سوق داد. مراد از مساوات مفهوم گستردۀ آن در پهنۀ عدالت اجتماعی و امکان برخورداری آحاد ملت از امکانات موجود و مواهب طبیعی میبود. به همین علت است كه شما میبینید، همین که فراماسونری مطرح شد، بسیاری از نخبگان ما به آن جلب میشوند زیرا شعار برابری، آدمیت و تجدد را طرح میكند، هرچند این مجموعه بعداً از بسیاری جهات در جهت انحرافی گام برمیدارد. ولی در آن هنگام شعارش با ذهنیت ایده آقایان میخواند. مساله زنان در آن دوره بسیار مطرح بود. روشنفكران میدیدند كه نیمی از افراد جامعه محكوم به جدا بودن از متن اصلی جامعهاند كه این امر اهمیت مسئله مساوات میان افراد را مطرح میسازد. بعد بتدریج شعارهای عدالتخواهی و ظلم و ستم فئودالیسم ریشهدار مطرح میشود. و به تبع آن دو نوع استبدادی كه در آن زمان وجود داشت. یكی استبداد سیاسی و دیگری استبداد مذهبی كه باهم و در كنار همحركت میكردند و منافع همدیگر را هم مورد حمایت قرار میدادند. البته بخشی در یک زمان نسبت به دیگری قویتر میشد و در زمانی دیگر برعکس آن دیگری پرزورتر. شعار عدالتخواهی نیز در مقابله با ایندو شكل میگیرد. ما متأسفانه در درك این همراهی به كجراهه رفتیم! در فهم این آلیاژی كه بین دو حاكمیت بهمپیوسته یعنی حاكمیت مذهبی و سیاسی وجود داشت. من معتقدم ما هنوز هم دچار مشكل فهم درست قضیه هستیم. یعنی فهمی كه بتواند این دو مقوله را از هم تفكیك كند. به دلیل همین فهم نادرست، در آن زمان سعی شد یك گسترش یا توسعه سیاسی در چهارچوب مفاهیم مذهبی قالب گرفته شود. در این دوره میبینیم كه مفاهیم اصلی دمكراسی غربی، تجدد غربی، مفهوم واقعی یا جوهرۀ مساواتی كه در آن زمان در غرب مطرح بود، گرفته نمیشد یعنی ظاهر این مفاهیم از غرب گرفته شده و نه باطن و محتوای آن بنابراین حاصل این برداشت ملغمهای میشد تهی از مبداء و مختصات زادگاهی خود. بطوری كه چه بسا ماهیت آن مفهوم اصلی، بالكل تغییرمیكرد. البته کمی بعد برای شناخت و درک درست آن مفاهیم گروههای كوچكی شکل گرفتند مثل تقیزاده و گروه روشنفكران برلیننشین كه سعی میكردند، مضمون واقعی این مفاهیم را به همان صورت كه در غرب وجود داشت باز كنند. امّا متأسفانه روشنفكران آن زمان در بخش بزرگتری دچار این كج فهمی بود و سعی میكردند با آشتی میان صورت آن اصول با مضامین سنتی و دینی اسلامگرایانه این مفاهیم گرفته شده از غرب را تغییر و تفسیر كنند، كه این امر به نوعیبه قلب ماهیت انجامید. هرچند در دورۀ كوتاهی بعد از استبداد صغیر آن مطالبات توانستند در جایگاه خودشان مطرح شوند، امّا این كج فهمی تا سالهای 1300 خورشیدی ادامه مییابد. بعد كه رضاشاه میآید، بدون هرگونه رودربایستی با همۀ محدودیتهائی كه در جامعه با آنها روبروست ـ با موانعی که نه تنها از طرف سنتگرایان و مذهبیون بلکه از طرف همین روشنفكران ایجاد میشود ـ اما سعی میكند به دقت سیاست را از مذهب جدا كند. رویهمرفته در عمل ملاحظه میكنید در این زمان حركتی منطقی در جهت توسعه را آغاز میكند و مفهوم اصلی تجدد میرود که در بستر مناسب خودش قرار گیرد.
تلاش ـ این كج فهمیها چقدر در عدم دستیابی به سایر مطالبات جنبش مشروطه نقش داشته است؟ بعنوان نمونه خواست استقلال كه یكی از خواستههای نخستین جنبش بود. مجلس اول نیز تلاش میكند در همان گام نخست در جهت دستیابی به استقلال اقداماتی بكند. بهعنوان مثال؛ استقراض خارجی كه یكی از عوامل مهم وابستگی سیاسی و اقتصادی كشور به بیگانگان بود، را بصورت منع قانونی تصویب میكند. بعدها بهتدریج مسئله استقلالطلبی بهصورت نوعی ستیز با غرب درمیآید. اساساً حضور كشورهای قدرتمند غربی و رفتارشان در ایران كه بعضاً به حق زمینۀ پیدایش كینه و نفرت به آنها بوده است، تا چه میزان پایۀ پیدایش تفكر غربستیز میشود؟
دكترگوئل كُهن ـ ما در بحثمان صحبت كردیم كه بیشتر روی عوامل داخلی تكیه كنیم. ولی مشخص است در تجزیه و تحلیل این دوره نمیتوان تأثیر این دخالتها را ندیده بگیریم و آنها را كم تأثیر بگیریم. به اعتقاد من اینها اتفاقاً از جنبههائی دراین جهتگیریها تأثیر داشتهاند، آنهم تأثیر غالب. گروههای معروف به آنگلوفیل یا روسفیل در بخشهای گوناگون سیاسی در حقیقت در درجۀ نخست منافع و اولویتهای خود را دنبال میكردند. امّا با تمام اینها در مقاطعی از تاریخ ملتهای كشورهای عقبافتاده یا عقب نگه داشته شده یا (به مفهوم امروزین ملتهای در حال رشد)… یک همخوانی سیاسی پدید میآید. بدین معنا که در مقاطعی از تاریخ سیاسی ـ اجتماعی کشورها ممكن است هماهنگی و همجهتیای میان منافع این ملتها و این كشورهای پیشرفته پدید آید. بعنوان مثال در هنگام مشروطهخواهی، منافع دولت پادشاهی انگلیس با بخشی از تجددخواهی ما میخواند. در حالیكه با روسیه تزاری اینطور نبود. روسها نقش بسیار عمدهای را در تعطیلی موقت مشروطیت و در به توپ بستن مجلس یکم و بسته شدن آن و در بازگشت استبداد صغیر بر عهده داشتند. بنابراین میتوانیم بگوییم؛ در «یك ساعت تاریخی»، منافع ما با آنچه كه انگلیسیها دنبال میكردند انطباق داشت. طبعاً انگلیس بدنبال آوردن دمكراسی به ایران نبود، تنها میخواست با توجه به شرایط موجود، منافع مالی و سیاسی خود را راحتتر دنبال كند. در پیروی از همین منافع است كه بعدها با تاخت و تاز آنها در جنگ جهانی اول با جریان قرارداد 1919 میلادی روبرو میشویم. كشورهای دیگری هم بودند نظیر عثمانیها و بعد آلمانها هر یك سعی میكردند در جهت پیشبرد منافع خود در سیستم اداری، سیاسی و حتی اندیشهورزی ما نفوذ داشته و یارگیری كنند. بنابراین عوامل خارجی و در رأس آنها روسیه و بریتانیایكبیر بودند كه خط فكری و اندیشهورزی ما را تحت تأثیر خود قرار دادند. با همه اینها چه بسا در برههها و در زمانهای تاریخی، این منافع همسو در میآید. نمونه دیگر از آن «ساعت تاریخی» شرایطی است كه در آن كودتای اسفندماه سال 1299 خورشیدی اتفاق میافتد. در اینجا هم آن ساعت و یا تلاقی زمانی است كه منافعی را كه انگلیس دنبال میكند و منافع ما روی هم منطبق میشود. امّا این تطابق ابدی نیست یعنی به این معنا نیست آنچه كه اتفاق افتاده، كماكان در جهت منافع انگلیس ادامه پیدا كند. این امر بستگی به آن عوامل داخلی دارد كه چگونه این روند را پیش میبرد و چگونه بتواند در این معادلات جهانی، معادلات پیچیدۀ استعماری بازی كند. بعنوان نمونه برآمدن رضاشاه را در نظر بگیرید كه نتیجه یك همسوئی و انطباق منافع ایران و انگلیس است. امّا در ادامۀ روندها و حوادث سیاسی میبینیم كه مجموعۀ حرکت و کنش و واکنشها همجهت با منافع انگلیس نیست. در دورۀ مشروطیت هم میبینیم در «لحظهای» این انطباق در مواجهه با جنبش آزادیخواهی و عدالتخواهی ایجاد میشود. اما بعد که عقربۀ ساعت از این همخوانی زمانی دور میشود، این انطباق نیز قطع میشود. اگر به دورۀ پیش از کودتای 1299 و ظهور سردار سپه برگردیم آشکارا مشاهده میکنیم همین که انگلیسها نتوانستند به نتایج مطلوب خود برسند، قرارداد 1919 را میآفرینند. بعد هم كه قرارداد موفق نشد میآیند از حركتی، خواستهای یا فرآیندی كه در حال شكلگیری بود یعنی ضرورت ایجاد یك دولت نیرومند درآن «ساعت تاریخی» حمایت میكنند. البته این درهمتنیدگی، در ادامۀ حركت به جای خود باقی نمیماند. حال در برخورد به آن بخش از پرسش شما كه اینعوامل خارجی چقدر مؤثر بودهاند، به اعتقاد من آنها درسراسر تاریخ 150 ساله گذشتۀ ما حاضر بوده و تا توانستهاند، منافع خود را به گونههای مستقم و غیرمستقیم پیش بردهاند. امّا مهمتر ازنظر ما همانا وجود آن هوشیاری و روشنبینی عوامل نقشآفرین در حکومتهایمان بوده است كه تا چه اندازه توانسته از این لحظهها و ساعات تاریخی بهرهگرفته آنها را در مسیر منافع ملی ما جهت دهند و بكار گیرند.
تلاش ـ در ادامۀ بحث تأمین استقلال بویژه استقلال مالی كشور میبینیم كه مجلسهای مشروطه در دورههای مختلف هم مشكل را بدرستی تشخیص داده بودند و هم طرحها و برنامههائی كه درنظر گرفته میشد، كم و بیش صحیح بود. بعنوان نمونه لزوم اصلاحاتی در سیستم مالیه، ضرورت ایجاد نظم در جمع آوری مالیات، تعیین مخارج دولت، دربار و تعیین بودجه، نیاز به ایجاد بانك ملی و… اینها هم در درجه نخست میبایست بنیه مالی دولت را افزایش داده و خزانه را پُر میساخت. امّا این طرحها هیچیك در تمامیتاشان بدست آن مجلسها و كابینهها اجرانشد و نتایج چندانی بدست نیامد. كابینههائی هم كه مرتب در حال تغییر و در حال رفت و آمد بودند، مرتب از خالی بودن خزانه و فقر مالی دولت مینالیدند. علت یا علل اصلی این عدم موفقیت چه بود؟
دكترگوئل كُهن ـ البته ما در این برهه نمیتوانیم تنها شرایط داخلی خودمان را در نظربگیریم. اگر توجه كنید، آغاز كار مجلس مصادف است با جنگ جهانی یکم. عمر این مجلسها كوتاه است و نباید فراموش كرد كه این نخستین تجربۀ ما در انتخاب افرادی به عنوان نمایندگان مردم است. طبعاً قدرتهای استعماری نیز بیكار نمینشستند و سعی میكردند عوامل خود را وارد مجلس كنند. بسیاری اوقات مسائلی طرح میشد كه در یك بُعدش قدرتهای خارجی قرار داشت. علاوه بر عوامل یا پیروان دولتهای خارجی همچنین ترس شدیدی هم در درافتادن با منافع بیگانگان وجود داشت. با همۀ اینها، قاطع میتوان گفت كه مجلس در جهت منافع مردم حركت كرده و تمام تلاشش احراز استقلال واقعی در كشور و حرکت در جهت رشد و توسعه ملی بود. امّا فرصت بسیار كوتاه بود. در دورۀ نخست مجلس پس از مدت كوتاهی بگیر و ببند و بعد بسته شدن مجلس و آمدن استبداد صغیر كه سیزده ماه بطول انجامید. بسیاری از نیروها پراكنده شدند، تعدادی هم با حمایت شیخفضلالله نوری و پیروانش طاغی یا مفسد شناخته شده و اعدام شدند، دیگر افراد اهل قلم و فكر چون صوراسرافیل و دیگران حضور نداشتند. در مجلس دوم هم تا نمایندگان واقعی مردم به خود آیند، ارتجاعیون و فرصت طلبان چهره عوض كرده و قدرتمدارانی چون عینالدوله در جامۀ مشروطهخواهی در میآیند. علاوه براین، درگیریهای درونی مجلس میان دو جناح سنتی و طرفدار تجدد. در چارچوب مجلس برای تحقق خواستهای دوران مشروطه، و نیز از یكسو نفوذ خارجیها و از سوی دیگر موانع ناشی از خردسالگی نظام مشروطه و شکلبندی جناحی و بیتجربهگی مدیریت پارلمانی، موانع مهمی بودند. علاوه بر اینها بُعد سوم یا سرمنشاء دیگری نیز برای ایجاد مانع بر سر راه مشروطهخواهان وجود داشت و آن كسانی بودند که در تمام مدت جنبش مشروطه، ضد آن بوده و بلافاصله تا ورق برمیگردد خود را طرفدار سرسخت آن قلمداد میكنند. كسانی چون حاج خمامی رهبر دینی در رشت كه مورد وی در جلد دوم كتاب تاریخ سانسور در مطبوعات ایران آورده شده است. بعنوان نمونه او كه نماینده شیخفضلالله در شمال بود، در هنگام سركوب مجلس یکم و زمانیكه شیخفضلالله با كالسكه به قصر محمدعلی شاه رفت و آمد میكرد، در پاسخ فردی كه در مورد مشروطه نظرش را پرسیده بود میگوید:
«قلع و قمع آن بر هر فردی لازم است زیرا ابداً سازگاری با قواعد اسلام و مسلمانی ندارد. قانون حریت و سویت یعنی آزادی و مساوات با قوانینمقدسه شریعت مطهر منطبق نیست. كدام از عضو از اعضای انسانی در شرع انور به حریت موسم است، خداوند متعال برای هر عضوی حدی مقرر فرموده نه گوش، نه چشم و نه زبان یا سایر اعضاء را آزادی نداده. سویت در طبقات افراد انسان چه وقت بوده و شریعت كی آن رامقرر فرموده؟ این مشروطه كه ملحوظ افتاده جز فتنه و فساد و ترویج باطل و توهین به اسلام نیست و بر قاطبۀ اهل قبله و اهل اسلام است كه در اطفاء این فتنه مشروطه به جان و مال كوشش نمایند و از شرّ این مشروطه آسوده سازند.»
این سخنی است كه حاج خمامی در آغاز استبداد صغیر میگوید، امّا بعد از پیروزی مشروطهخواهان و فرار محمدعلیشاه و شكست استبدادیون و هنگامیكه مجاهدین و مشروطهخواهان مبادرت به برگزاری انتخابات برای مجلس دوم میكنند و به هر سوی كشور اعلامیههائی فرستاده میشود ـ یعنی زمانی که به اصطلاح «ورق برمیگردد» ـ ایشان به گونهای کاملاً متفاوت و متضاد با نظر پیشین خود واکنش نشان میدهد! از جمله تلگرافی به رشت و به رهبران مذهبی شمال فرستاده میشود و در مورد شركت در انتخابات كسب تكلیف میشود. همین فرد یعنی حاج خمامی پاسخ میگوید: «واجب و لازم است اهتمام در امر مشروطه، شک نیست و هر كس اخلال در امر مشروطه نماید، داخل در جیش یزیدابن معاویه است.»! ببینید، با چنین عواملی روبرو هستیم. بنابراین، این سه عامل مانع از آن میشوند كه مجلس مطالبات مشروطه را به جلو برده و در جهت تحقق آنها گام قطعی بردارد. علاوه بر این ناامنی فراگیر و اوضاع نامطلوب داخلی، وضع در بیرون از كشورمان نیز حتی نامطلوبتر است، یعنی به هنگام جنگ اولجهانی و تبعات آن كه موجب میشود مجلس دوم و سوم دچار مشكل شود. در كنار اینها دوپارچگی دولت، چند پارچگی كشور، دولت در تبعید و مهاجرت تشكیل میشود و عدهای به تشخیص خودشان و تحت شرایطی كه در آن قرار گرفته، درست و یا نادرست، به سمت عثمانی و آلمان گرایش پیدا میكنند و آنان كه در تهران ماندهاند طبعاً به سوی روس و انگلیس میروند.
تلاش ـ شما در صحبتهایتان به عناصری اشاره كردید كه عوامل استبداد بوده ولی بعد چهره عوضكرده و خود را طرفدار مشروطه قلمداد میكردند و روی عینالدوله بعنوان نمونه انگشت گذاشتید. امّا تا جائیكه از مذاكرات مجلس اول برمیآید، مشروطهخواهان مجلس خود وی را به تشكیل كابینه فراخواندند. زیرا آنها معتقد بودند كه در برابر اغتشاشات و آنهمه ناامنی و سرپیچی از فرمان دولت مركزی، تنها كسی كه میتواند بایستد، عینالدوله است كه وزیر مقتدری است. حتی نامآورترین مشروطهخواهان مجلس از صدراعظمی او دفاع كردند، چرا كه مجلس در مقابل سد بسیار مهمی قرار گرفته بود، آنهم ناامنی در داخل بود و عدم اقتدار مجلس و دولت مركزی در سراسر كشور. مجلس شورای ملی برای اجرای طرحها یا تحقق برنامههای خود به امنیت، آرامش و یكپارچگی نیاز داشت.
دكترگوئل كُهن ـ حتماً میدانید، مظفرالدین شاه تا زمانیكه فرمان مشروطیت را امضاء كند، نمیدانست موضوع از چه قرار است و بعد هم بدلیل بیماریش نسبت به کُنه جریان بیاطلاع بود. هنگامی كه مجلس تشكیل شد، درهم ریختگی در اوضاع وجود داشت، مشروطهخواهان نیز كه تا حدودی به راحتی به پیروزی مشروطیت دست یافته بودند، با خود شكل و فرم جدیدی از ادارۀ كشور را آوردند، امّا برای انجام عملی ادارۀ كشور فاقد شناخت لازم و نیروها و عناصر خودشان بودند، لذا با نگرانی از وضعیت، خواهان این بودند كه هرچه زودتر امنیت برقرار شود و نمیتوانستند منتظر بمانند، لذا اختیار را به عناصر گذشته واگذار كردند كه چندان عملكرد صحیحی به دنبال نیاورد. زیرا اینعناصر قادر نبودند در چهارچوب نظمی كه مورد نظر و جوهر مشروطهخواهی بود كشور را اداره كنند. البته به این نکته مهم نیز باید توجه داشت كه همه چیز بسرعت انجام میگرفت و آنان نیز از آن پختگی و شناخت لازم برخوردار نبودند و آنچه را كه راحتتر و دم دست بود مورد استفاده قرار دادند که این نحوۀ برخورد و نگرش همواره در تاریخ معاصر ما مشکل آفرین بوده است.
از همپاشیدپی و گسست شیرازهها در آستانۀ کودتای 1299
تلاش ـ بهر صورت مسئله امنیت و یكپارچگی كشور همواره موضوعی پراهمیت در تاریخ مردم و کشور ما بوده است. متأسفانه روشنفكران و نیروهای سیاسی در گذشته از وضعیت ناامنی و اغتشاش و عدم یكپارچگی در كشور در دوران مشروطه، كمتر سخن به میان میآوردند. شاید از این جهت كه میخواستند با این كتمان تاریخی، به اقدامات رضاشاه كه موفق به استقرار یكپارچگی و بازگرداندن امنیت به كشور شده بود، مشروعیتی نبخشند. امّا در هر صورت حقیقت تاریخی كتمانپذیر نیست. آنچه مسلم است و همه مورخین جدی امروز به این موضوع اذعان دارند، اینكه مجلس مشروطه از همان دورۀ نخست خود با معضل عدم امنیت سراسری و همچنین عدم یكپارچگی در كشور روبرو بود. حتی به نظر میرسد، تصویب قانون دستورالعمل حكام و قانون انجمنهای ایالتی و ولایتی را به ملاحظه چنین مشكلی به تصویب رساند و همچنین به منظور از میان برداشتن حكومت خانخانی و ملوكالطوایفی. شاید با در نظر گرفتن شرایط این دوره، درك اینكه چرا سالهای 1299 ـ 1300 و آمدن رضاخان اجتناب ناپذیر شد، راحتتر باشد.
دكتر كُهن ـ اجازه دهید من این دوره را از سالهای 1299 یا 1300 جدا كنم. به این ترتیب كه ما در زمان ناصرالدینشاه یك انسجامی و حداقل یكپارچگی به میزان قابل قبول داشتیم. امّا بعد از مشروطیت به آن وضع نبود. وضع بتدریج رو به وخامت نهاد و نقطۀ اوج آن هرج و مرج و از همپاشیدگی به سال 1299 كشید. پس از جنگ جهانی و پیامدهای آن در سراسر کشور، عدم انسجام و ملوكالطوایفی بشدت رو به افزایش میگذارد. بعبارت دیگر این از همپاشیدگی در دورۀ اول مجلس، بشدت دورۀ آمدن رضاخان سردارسپه نبود و از این نظر باید این دو را از هم جدا نمود. اگر بخواهیم به شرایطی كه موجب آمدن رضاخان میرپنج شد برخورد كنیم، باید اجازه دهید متمركز روی آن صحبت كنیم و ببینیم در این مقطع او چه كشوری را یا كشور را در چه وضعیتی تحویل گرفت. به اعتقاد من اگر نخواهیم هیچیك از اقدامات رضاشاه را بطور غیر منصفانه بپذیریم، تنها به دلیل همین یك اقدام یعنی امر یكپارچه ساختن دوبارۀ كشور وی نمرۀ قبولی تاریخی را میگیرد. یعنی چه؟! یعنی زمانیكه سرتیپرضاخان آمد، بطور كلی هیچ نقطهای از ایران آرام نبود، خوب یكییكی میتوانیم مثال بزنیم؛ بختیاریها در اصفهان، قشقائیها در فارس، میرزاكوچكخان در گیلان و مازندران كه خوب به دنبال جمهوری شوروی بود. شیخالسلطنه در ماكو، آدمخواری بنام اسماعیل سمیتقو در كردستان و آذربایجان، مشكلاتی كه ایلات در لرستان ایجاد كرده بودند و یاغیگری را به حد اعلاء رسانده بودند كه در تمام كتابهای تاریخی و حتی بصورت خاطره سینه به سینه از پدر بزرگها نقل شده است. هیچ جادهای امن نبود و هیچ شهری سامان نداشت. تركمنها در گرگان، ایلات هزاره و عضدانلو در نوار مركزی و شمال خراسان تا سیستان، بعد، از آن طرف، پلیسجنوب كه فارس و بلوچستان و حتی تا كرمان را در اختیار داشت و ارتشی برای خود تشكیل داده بود كه تحت اختیار انگلیسیان بود. از سمت دیگر دوستمحمدخان در بلوچستان. در این وضعیت ناامید کننده، مسئله اعمال اقتدار حكومت مركزی در خراسان و آذربایجان به مشكل برخورد نموده بود. درجنوب هم كه شیخخزعل حكومتی تشكیل داده و منابع مالی خوبی هم در اختیارش قرار داشت و در سایۀ حمایت دولت انگلیس نام خوزستان را عربستان گذاشته و میخواست بگونهای اعلام استقلال نموده و حكومتی مورد خواست استعمار را در آنجا تداوم دهد. وقتی شما همۀ اینها را كنار هم قرار میدهید میبینید حیطۀ اقتدار حكومت مركزی تنها تهران و بخشهائی در اطراف تهران را در بر میگیرد و به این ترتیب مسئله عدم امنیت و یكپارچگی كشور كه شاید درسالهای 1285-1286 خورشیدی آنچنان عمده نبود در سال 1299-1300 خورشیدی به اوج میرسد. علاوه بر این شما با مفهوم دیگری از حكومت ملوكالطوایفی در این زمان در ایران روبروئید. نوعی از ملوكالطوایفی مذهبی هم حاكم است. یعنی ما تنها ملوكالطوایفی سیاسی نداشتیم بلكه ملوكالطوایفی مذهبی هم وجود داشت. بعنوان نمونه مردی بنام شیخعبدالحسین لاری درلارستان جنوب ایران را میتوانیم ذکر کنیم. این شیخ مفتن كه فتنههای بسیاری هم كرده است، یك حكومت اسلامی واپسگرا تشكیل داده و بنام خودش تمبر هم میزند! و خیلی جالب است كه به این مطلب بندرت در تاریخ اشاره شده. اغلب روحانیون در هر منطقهای عملاً بعنوان رهبران سنتی بنا به میل خود عمل میكردند و برای خودشان هم دم و دستگاهی داشتند. نقطۀ اوج همۀ اینها سال1299 بود.
تلاش ـ بهرصورت و با توجه به توضیحات شما، باید توجه داشت كه شرایط اجتماعی به یكباره ظهور نمیكند. از آغاز كار مجلس و كابینههای مشروطه تا كودتای 1299 یك دورۀ یكدهه و نیمه قرار دارد. حال باید دید در این فاصلۀ زمانی دولت و مجلس در چه وضعیتی قرار داشت یا چگونه حكومت میكرد و از عهدۀ چه كاری برنیامد كه بتدریج اوضاع بدتر و بدتر شده و سرانجام شیرازۀ مملكت از هم پاشید.
دكترگوئل كُهن ـ من عرض كردم سه عامل یعنی حضور خارجیها، درگیری دو جناح سنت و تجدد، یعنی كجفهمی تجددخواهان و در حالیكه با سنتگرایان درگیری داشتند، امّا خودشان هم مفاهیم واقعی دمكراسی و لیبرالیسم را نمیشناختند؛ آنان تصویر یا شمائی از این مفاهیم داشتند. عامل سوم هم گروه ضد آزادیخواهان و طرفداران استبداد كه ظاهر آزادیخواهی بخود داده و با فرصتطلبی اهدافخود را پیش میبردند. بر بستر چنین وضعی و در بطن این فرآیند، طبعاً كاری از پیش نمیرفت. علاوه بر این بتدریج با شكلگیری مجلس، بسیاری از حكام شهرها و ولایات آن قدرت اولیه را نداشتند. زیرا دیگر پادشاه قادری نبود كه برای همه تعیین و تكلیف كند و این حاكم حال باید تحت اقتدار نهاد دیگری بنام مجلس قرار گیرد. خوب بسیاری از اینها مجلس را قبول داشتند و بسیاری هم قبول نداشتند! این دوگانگی عملاً موجب پیدایش ضعف قدرت میشد و این امر موجب سردرگمی در كشور میشد. و طبعاً بیش از هرچیز تحت چنین شرایطی است كه امنیت تضعیف مییابد. در آستانه 1299 وخامت اوضاع بقدری است كه حتی خرید و فروش انسان رواج مییابد، بدون آنكه دولت در موقعیتی باشد كه بتواند با آن مقابله كند!
تلاش ـ پرسش بعدی ما تا حدی از مضمون جدالی سیاسی اقتباس میشود. شاید این مضمون چندان مورد توجه شما بعنوان یك پژوهشگر تاریخ نباشد، امّا بهرحال در این زمینه اختلاف نظرات اساسی موجود است كه باید به آنها نیز پرداخت.
شما از عوامل و فاكتورهای مختلفی در ایجاد شرایط نانظمی، از هم پاشیدگی و عدم امنیت سخن گفتید و بدون آنكه به مضمون و محتوای مطالبات افرادی كه در گوشه و كنار كشور به این شرایط دامن میزدند بپردازید، این اقدامات را نیز، جزئی از آن عوامل قرار دادید. امّا در میان اینعوامل یا عناصر ایجاد اغتشاش و آشوب، چهرههائی دیده میشوند كه مدعی مشروطهخواهی و آزادیخواهی و استقلالطلبی در كشور بوده و بعضاً در راه استقرار مشروطه حداقل تا مرحله تشكیل مجلس نیز فداكاریهای بسیاری كردهاند. ولی بعدها از فرمان دولت مركزی سرپیچیدند و مشكلات بسیاری بر سر راه آن ایجاد نمودند و عملاً به وضعیت اغتشاش و آشوب در كشور دامن زدند. كسانی مانند كوچك خان، كلنلمحمدتقیخان پسیان یا شیخمحمد خیابانی.
جدال سیاسی بر سر ارزیابی حركتهای این چهرهها همچنان ادامه دارد! در حالیكه برای گروهی اقدامات این افراد در عمل و بدون توجه به مطالباتشان در كنار عمل سمیتقو و شیخ خزعل و… قرار میگیرد و در نهایت كارشكنی در امر استقرار اقتدار دولت مركزی و حكومت مشروطه بحساب میآید، امّا برای عدهای دیگر، اینها مبارزان راه آزادی، دنبالۀ دمكراسیخواهی و ادامه دهندگان مشروطه واقعیاند. حتی این عده در تقدیس جایگاه آنها تاجائی پیش میروند كه ترجیح میدهند، از ذكر واقعیتها دیگر یعنی شورشها، غارتها و ناامنیها و تجزیهطلبیهای دیگران نظیر شیخ خزعل، سمیتقو، خانها و قبائل، سخن به میان نیاورند تا مبادا نام این چهرهها آلوده شود. و امّا در این میان دسته دیگری هم به نوعی به توجیه اینحركتها میپردازند و آنها را در اصل اعتراض یا مبارزه با كابینههای «ارتجاعی» و یا «وابسته» بهبیگانگان بویژه انگلیسیها كه در مركز تشكیل میشد، ارزیابی میكنند. نظر شما در مورد این دیدگاههای متفاوت و بعضاً متضاد چیست؟
دكترگوئل كُهن ـ البته این نكتهای بود كه من خیلی علاقه داشتم در قسمت بحث در مورد دوران رضاشاه به آن میپرداختم. امّا در توضیحات شما نكتۀ بسیار مهمی مطرح است و برای من اتفاقاً همیشه جالب بوده كه این موضوع را دنبال كنم كه چگونه است كه جدائیطلبان یا کجاندیشانِ وابسته به قدرتشمالی و وابستگان به بلشویكها و بیگانهگرائی بلشویكی همواره در تاریخ ایران نمرۀ قبولی میگرفتند یا میگیرند و مثبت ارزیابی میشوند. ولی وابستگان به انگلیسیها منفی بوده و مردود میشوند؟! این همان دستبرد تاریخی است كه عرض كردم! این از آن جمله برخوردهائی است كه از آن بعنوان بیانصافی، تك بُعدی نگری به تاریخ معاصرمان نام بردم. توجه كنید جدائیطلبی یا خودمختاری به آن گونهای كه آنها مطرح میكردند ما درهر سه دورۀ تاریخیمان داشتهایم. زمانیكه آذربایجان میخواهد جدا بشود و به منافع دولت بلشویكی وابسته است دركتابهای تاریخی ما از آن بعنوان حركتهای آزادیخواهانه، جنبشهای مترقی و پیشرو، نام برده میشود. در گیلان، میرزاكوچك خان كه خود را رئیس جمهور حكومت شوروی گیلان میخواند و لاهیجان را مركز این حكومت شوروی قرار میدهد، از ایشان هم میبینیم كه بسیار به نیكی یاد میشود. مسئله «آزادیستان» را شیخ محمد خیابانی در آذربایجان راه میاندازد، در تاریخ از او خیلی پشتیبانی میشود. آنجائیكه كلنل میآید و جمهوری اعلام میكند ـ محمدتقی خان پسیان را عرض میكنم ـ از او باز هم به خوبی یاد میشود. پس چرا نباید از شیخ خزعل به نیكی یاد شود؟! او هم میخواسته حكومت عربستان راه بیندازد و مستقل شود! اگر از زاویۀ نكوهش وابستگی حركت میكنیم، پس وابستگی، وابستگی است چه به همسایه شمالی باشد و چه به همسایه جنوبی و این نمرۀ منفی را باید قاعدتاً به همۀ آنها داد. منفكر میكنم این نوع برخورد به تاریخ معاصرمان، در حقیقت ریشه در برخورد و تفكراستالینیستی داشته باشد. اینها میخواهند تاریخ معاصر را در قالب مورد نظر خودشان بگذارند و اگر در آن قالب نگنجید و با آن نخواند، مثل آن «شیوۀ تولید آسیائی» یكچیزی تبصره گونه بیاورند تا به هرترتیبی هست با آن بخواند. از همین جاست كه من معتقدم نه تنها دورۀ رضاشاه بلكه كل تاریخ معاصر ما از صدر مشروطه به بعد باید بازخوانی و بازنویسی شود. بویژه از زمان پیدایش دولت بلشویكی روسیه!
تلاش ـ حال اگر زاویه وابستگی یا جدائیطلبی در بررسی این حركتها را كنار گذاشته تنها بخواهیم از زاویۀ مصالح ملی و از زاویۀ اولویت امر دولت مركزی و مجلس مشروطه و نیاز آن به امنیت و آرامش، آن حركتها را مورد ارزیابی قرار دهیم، آیا با توجه به شرایط تاریخی آن دوره، باز هم تفاوتی میان اقدامات شیخ محمد خیابانی یا كلنل تقی خان با شیخ خزعل و راهزنانی چون سمیتقو یا قبائل لُر وجود ندارد؟ آیا آنها را باید به یك میزان در شكست طرحها و اهداف دولت مركزی مؤثر شمرد؟
دكترگوئل كُهن ـ دقیقاً اینگونه میتوانیم این پدیده را خلاصه كنیم كه ما نهایتاً از مشروطه یك سیستم یا نظام دولت – ملت را میخواستیم كه نداشتیم. چنین نظامی زمانیكه ملت در قلمرو سرزمینی یكپارچه قرار گرفته باشد، شكل میگیرد. در دورۀ پیش از 1299 و دو سه سال بعد از آن، در كنار آن راهزنیها، یاغیگریها و مطالبات ایلی، در چند نقطه ایران بطور كاملاً آشكارا دولتهای محلی تشكیل میشوند و همگی نیز داعیه آزادیخواهی و مشروطیت دارند وخواهان گسترش آن هم به سراسر ایران هستند، امّا از آنجا كه دولت مركزی را در سمت و سوی اعتقادات خود ارزیابی نمیكنند، میگویند ما فعلاً دولتی دمكراتیك در منطقه خود ایجاد نمائیم و بعد این را به سراسر كشور گسترش دهیم. نخستین پرسش علت حمایت نیروهای خارجی از این دولتهای محلی است و اینكه آنها چگونه، روابط حسنه با یك قدرت خارجی برقرار كردهاند. پرسش دیگر افتراق و واگرائی آنها نسبت به حكومت مركزی است، در شرایطی كه بیش از هر چیز به همگرائی همۀ نیروها نیاز بود، بنابراین این حركتها، حركت ناب و با اصالتی در آن مقطع نبودند و بنظر من چنین اقداماتی زمینهساز تزلزل و تضعیف بیشتر دولت مركزی و نوعی فشار سیاسی برای بازگرداندن استبداد بود. بعنوان نمونه بحثی كه در مورد رفتن سیدضیاء و آمدن قوام وجود دارد. میدانیم قوام در دوران سه ماه نخست وزیری سید ضیاء و به دستور وی دستگیر میشود و به زندان میافتد و كلنلمحمدتقی خان پسیان مأمور دستگیری وی بود. امّا بعدها قوام به ریاست الوزرائی میرسد، امّا حاكم نظامی محل یعنی كلنل از دستورات وی در محل سرپیچی میكند، بعد هم كار به مقاومت مسلحانه و دستگیری فرستادگان دولت میانجامد. دولت مركزی چندین بار فرستادگانی را اعزام میدارد تا از طریق مذاكره قضیه حل شود و خونریزی صورت نگیرد، كه هیچیك از آنها ثمری نمیدهد. به این ترتیب شخصی نظیر كلنلمحمدتقیخان پسیان با اینكه فرد شایسته و نظامی دلیری بوده است ولی عملاً با اینگونه اقدامات خود نشان میدهد كه بیشتر تابع منافع خود بوده تا منافع مجموعه و مصالح دولت ـ ملت. در اختلافات میان خیابانی و تهران هم كم و بیش همین موارد را میبینیم. در مورد میرزاكوچك خان هم همینطور. در مورد وی میبینیم گر چه فرد پاکسرشتی بود اما در آن حرکت بطور رسمی و آشكارا اهداف انحرافی و جدائیخواهانه دنبال میشد و این جدائی عملاً با اعلام جمهوری گیلان صورت میگیرد و همراه با وابستگی شدید به همسایۀ شمالی. همینحركتها عملاً به مسئله ناامنی دامن میزنند. به اعتقاد من در این مقطع ما با نوع تازهای از ملوكالطوایفی در كنار اشكال قدیمیتر آن كه ذكرشان رفت، مواجه هستیم و آنهم «ملوكالطوایفی روشنفكری» است. با این نوع، در گذشته كمتر روبرو بودهایم. یعنی برخی از روشنفكران و عناصر مشروطهخواه قبلی، داعیه حكومتهای مستقل محلی داشته و سر از فرمان دولت مركزی میپیچند. همینهاست كه دولت مركزی را تضعیف كرد و حاكمیت یكپارچۀ كشور را خدشهدار ساخت. اگر به مذاكرات مجلس رجوع كنید میبینید كه این بحرانها تا چه حد وقت مجلس، توان مالی و انسانی آن را بخود مشغول داشته بود.
تلاش ـ بعضاً ادامۀ درگیریهای دمكراتهای تبریز و به رهبری شیخمحمد خیابانی در زمان كابینۀ مشیرالدوله و اعزام مخبرالسلطنه هدایت برای ختم آن، حداقل این استدلال را بیپایه میسازد كه گویا این گونه حركتها در اعتراض و بر علیه «كابینههای وابستهای» بود كه در مركز تشكیل میشد. با توجه به اینكه هیچگاه و از سوی هیچ فردی استقلال رأی و مشروطهخواهیافرادی چون مشیرالدوله یا مخبرالسلطنه مورد تردید قرار نگرفته است، با وجود این در زمان كابینۀ مشیرالدوله خیابانی دست از مخالفتهای خود نكشیده و با دستكاری نام آذربایجان یا انتشار تمبر به نام آزادیستان عملاً پایه این سوءظن را كه وی نیر قصد جدائی دارد را تقویت مینماید.
دكتر كُهن ـ عرض كنم؛ گرچه ممكن است از نظر فردی و شخصی اینگونه افراد ارزیابی مثبت شوند، امّا از نظر نقشی كه در آن شرایط و موقعیتها در چهارچوب نظام كشور ایفاء كردند، نمره قبولی تاریخی را نمیگیرند. جمهوری خراسان یا گیلان به چه معناست؟ اگر قرار است جمهوری خراسان تشكیل شود، تكلیف كلیت و یكپارچگی كشور كارش به كجا خواهد كشید؟ صرف نظر از اینكه چقدر قدرتهای خارجی آنهم نه تنها همسایۀ شمالی بلكه همچنین همسایۀ جنوبی از چنین شورشهائی در جهت تضعیف هرچه بیشتر دولت بهره گرفته و منافع استعماری خود را گام بگام پیش میبرند. همانگونه كه گفتم ما در این زمان در كنار سایر اشكال ملوكالطوایفی با شكلی ازملوكالطوایفی متعلق به روشنفكران هستیم كه متأسفانه مورخین ما از آن سرسری عبوركردهاند. و پیامدش را بی توجه گذاشتهاند. واقعاً توجه كنید كه پیامد چنین حركتهائی چه بوده است؟ بهنظر من تضعیف تفکر یک سیستم دولت ـ ملت و متزلزل ساختنِ دولت مركزی، تلف نمودن وقت و از دست دادن زمان برای مجلس و انحراف آن از مسائل و اصلاحات اساسی در كشور. حقیقتاً نكتۀ تأسف باری است كه صفحات روزنامهها و بخش زیادی از مذاكرات مجلس به چنین مسائلی مشغول بوده است. پرسیدنی است که شما با داعیه عنصری مترقی و ملی چگونه میتوانید بخشی از کشور را به زور جدا سازید و با شعارهایی با منشاء بیرونی، خود را وطنپرست و مدافع ملت ایران معرفی کنید؟ مساله که در شعار و انشاءنویسی خلاصه نمیشود… با عمل و حاصل آن است که باید ارزیابی شود.
لحظۀ تصمیم و نقشآفرینی تاریخی
تلاش ـ با توجه به توضیحاتی كه از شرایط عمومی و اوضاع اجتماعی ـ سیاسی ایران در آن زمان بویژه از وضع امنیت دادید ـ كه در اصل تصویر بنبستی همه جانبه است ـ آیا فكر میكنید آمدن رضاخان سردارسپه و قدرتگیری او یك حادثۀ نابهنگام، غیرقابل توضیح و دور از انتظار بوده است؟
دكترگوئل كُهن ـ نمیتواند این برآمدن اتفاقی باشد. درست نکته همینجاست. دقت باید کرد که در واقع، در چنین فرآیند تاریخی این امر شكل میگیرد و پیدایش آن را ایجاب میكند. به اعتقاد من در آن بستر تاریخی، شرایطی پدید آمده بود كه بهرصورت كشور یا باید ازهم پاشیده میشد و به شكل مثلاً جمهوریهای گوناگون در سه منطقه و بعد هم جدا شدن بخشهای دیگر كشور در میآمد و یا باید كشور دوباره یكپارچه میشد و دولت مركزی قوی بوجود میآمد. نقش آفرین تاریخی، در اینجا نقش خود را در این مرحله به محك میزند، كه آیا میتواند با شایستگی كه در خود سراغ دارد، در جهت یكپارچگی و استقلال و تمامیت ارضی قد عَلَم كند؟ کسی که بیش از «حرف» به «عمل» پردازد. شاید افرادی در این دورۀ تاریخی باشند كه داعیهای داشته باشند، امّا در مقایسه آنها با رضاشاه میبینیم كه آنها تنها شعارهای تجددخواهی روز را دنبال میكردند، ولی او در لباس یك سرباز بدون این شعارها و صرفاً در جهت نیت یكپارچگی، خارج شدن از یوغ خارجیان ـ كه خودش بشدت از آن رنج میبرده ـ و جلو بردن كشور حركت میكند. شما با مطالعه مذاكرات محرمانۀ رضاخان با كحالزاده منشی سفارت آلمان متوجه میشوید كه این نقش آفرینتاریخ با چه حساب دقیقی حركت میكند. متن این مذاكرات منبع بسیار جالبی است. اینطور نبود كه ایشان فیالبداهه و بدون هیچ زمینۀ قبلی در كودتای 1299 شركت نماید. بر مبنای این اسناد میبینیم كه او تقریباً از 8 سال پیش از آن چنین فكری را در سر میپرورانده، از جمله اینكه ما تاكی باید در خدمت یا در چهارچوب هدایتهای خارجیان باشیم، هیچكس مسئولیتی در قبال اوضاع نابسامان نداشته، عمر دولتها یكی دو ماهه باشد، منافع شخصی ارجح بر منافع مملكت باشد… طبق مذاكرات باكحال زاده منشی سفارت، او به مقامات آلمانی پیام میفرستد كه روس و انگلیسكشور ما را گرفتهاند و متأسفانه رجالی هم كه ما داریم بیلیاقتند، همه چیز ما تنها در جهتمنافع خارجیان حركت میكند، امنیت و ثبات وجود ندارد و كشور در حال اضمحلال است و اگر من باگروهی از همفكران خود بتوانم از طریق كودتائی حكومت را از دست این رجال بیكفایت خارج كنم، آیا دولت امپراتوری آلمان از من حمایت خواهد كرد یا خیر؟ كحال زاده در آن زمان جوانی بود كه كمتر از 30 سال داشته و همۀ ماجرا را با جزئیاتش در خاطراتش ذكر كرده است. در این خاطرات او توضیح میدهد كه چگونه با رضاخان ارتباط داشته و سرقرارها حاضر میشده است. البته پاسخ آلمان به رضاخان مثبت بود امّا دیگر دیر شده بود و بدلیل شروع جنگ عملاً همه چیز متوقف میشود تا زمانیكه شرایط دیگری در وقت دیگری یعنی سال 1299 فراهم میشود. علاوه بر شرایط و بستر مناسب یا اجتنابناپذیری، فراهم آمدن وضعیت و موقعیتی مناسب برای چنین ظهور و نقشآفرینی اهمیت دارد، همچنین نقشآفرین تاریخ، خود نیز باید از پتانسیل لازم برخوردار باشد در غیر اینصورت موفق نخواهد شد. بهمین دلیل میبینید كه كلنل پسیان، میرزاكوچك خان یا شیخمحمد خیابانی كه داعیه حركت درجهت منافع كشور و ایجاد یك حكومت ملی و مترقی دارند امّا فكر میكنم فاقد آن تفکر درونگرایانه و فراگیر و نیز پتانسیل و شخصیت لازم بودند. البته حتی اگر این پیش فرض را قبول داشته باشیم كه آنها اساساً چنین داعیهای را میداشتند و حركتشان در جهت منافع كشور بوده و در چهارچوب یك ایدئولوژی محدود و تك بُعدی نبوده و انحرافی در آن خطوط یعنی منافع ملی نداشتهاند كه البته متأسفانه اینها همگی دارای یك نوع گرایش واگرایانه بودند نه همگرایانه. ما در آمار اصطلاحی داریم بنام «تورش» به اعتقاد من اینها تورش به یك جهت خارجی و یا به شخص خود داشتهاند، امّا رضاشاه چنین جهتگیری نداشت و این یكی از تفاوتهای عمدهای است كه ـ اگر بپذیریم اهداف همهاشان یكی بوده ـ دربین آنها موجود بوده است. این نكته جالب را هم اضافه كنم كه عموماً افراد و شخصیتهای تاریخ ساز، جهتگیری به سمت مجموعهنگری (نه تكنگری یا محدودنگری و منافع گروهی) دارند توجه آنها به منافع همگانی است. بعنوان نمونه همین درگیریهای كلنلتقیخان را در نظر بگیرید. انواع و اقسام تمهیدات صورت میگیرد تا مسئله را صلحآمیز حل كنند. حتی قوامالسلطنه میپذیرد كه وی را عفو كرده و امكان سفر وی را به خارج فراهم نمایند. امّا این، صورت وقوع نمییابد. ملكالشعرای بهار درخاطرات خود به نقل از پیامی كه كلنل برای وی فرستاده مینویسد: «من آرزو دارم بیرق جمهوری خراسان را روی دوشهای خود بكشم و محمود و اسماعیل (كه من فكر میكنم این دو نفر همان سرهنگ پولادین و برادرش هستند) اینها طرفین و جناحین مرا محافظت نمایند!». این در واقع دورنمایه تفکر کلنل در توجیه اقدامات خودسرانۀ خود است. حتی سفارت انگلیس كه از طریق مأمور خود در این منطقه از مسائل اطلاع میباید، دولت را مجاب میكند كه شرایط كلنل را بپذیرند كه ایشان بدون جنگ صحنه را ترك گفته و كشور دچار نابسامانی بیشتر نشود. حتی برای وی و معتصمالسلطنه معروف به اسماعیل خان كه در كناركلنل بود، تا دو سال حقوق هم تعیین كرده و قرار میشود مهلتی قانونی نیز به كلنل بدهند تا محاسبات خود را به آستان قدس رضوی تحویل دهد و بعد بدون هرگونه مزاحمتی امكان خروج وی از ایران فراهم شود. اما میبینیم او هیچیك از اینها را به بهانه اینكه دولت مركزی «عامل خارجی» است نمیپذیرد و قضیه صورتی به خود میگیرد كه متأسفانه با كشته شدن خود وی خاتمه مییابد و از این طریق زیانهای زیادی به منطقه و به گروهی از روشنفكران كشور وارد میشود. از جمله عارف كه میدانید حالت افسردگی شدیدی پیدا میكند. او ناراحتی و تأثر شدید خود را در شعری كه به مناسبت سالگرد كشته شدن كلنل سروده بیان میكند. افزون بر او، بخش دیگری از نیروهای فعال در صحنۀ سیاسی کشور نیز سرخورده میشوند. خوب این پیامدهای منفی وقتی بروز میکند كه ما نتوانیم جنبش روشنفكری را با یك حكومت مترقی و متجدد آشتی دهیم. این ضررها نه تنها ضررهای فیزیكی است و به وحدت و یكپارچگی كشور صدمه وارد میسازد، همچنین از نظر زبان و احساس و جنبههای عاطفی هم در جنبش روشنفكری اثر منفی برجای میگذارد. به همین صورت و البته با توجه به متغیرهای دیگر هم میتوان در مورد جنبش جنگل سخن گفت.
تلاش ـ و بعد هم یك پیراهن عثمان میشود برای روشنفكران نسل بعد!
دكترگوئل كُهن ـ بله! بله! برای اینكه ما به مرثیهخوانی عادت داریم. همیشه ما كسی را كه موفق میشود محكوم میكنیم و كسی را كه موفق نشده، پیروز جلوه میدهیم. كسی را كه موفق نشده نمرۀ قبولی تاریخی میدهیم و نمرۀ ردی را به كسی میدهیم كه موفق شده است. اینهم از مسائلیاست كه در تاریخ، نیاز به بازنگری دارد. ما باید سعی كنیم این مظلومنمائی را از تاریخ خود خارج كنیم. در مورد رهبری مشروطیت هم میبینید. به یكی نمرۀ صد میدهند به دیگری صفر! در دوره بعدی میبینیم به مدرس پیروانش صد میدهند و به رضاشاه صفر! خوب اگر مدرس را بیطرفانه مورد بررسی قرار دهیم میبینیم كه ایشان هم مشكلاتی داشته و دریک ارزیابی منصفانه نمره صد را دریافت نخواهد كرد.
تلاش ـ در صحبتهای قبلی خود به لحظات تاریخی و ساعات تاریخی اشاره كردید كه ممكن است منافع ملی همسو با منافع كشورهای خارجی بوده و در نقطهای با هم هماهنگی داشته باشند. بنظر میرسد یكی از این لحظهها شاید لحظه سوم حوت 1299 بوده باشد. در توضیحاتی هم كه در پاسخ به پرسش قبلی دادید، از خاطرات كحالزاده شواهدی آوردید كه نشان میدهدكه رضاشاه سالها پیش از این كودتا در ضمیر آگاه خود و در پس یك احساس ملی میدانسته كه باید در مملكت اتفاقی بیفتد تا كشور از این وضع نابسامانی خارج شود. در حقیقت این سرباز بنوعی سالها در وضعیت آمادهباش بسر میبرده است تا لحظه مناسب فراهم شود. خوب این لحظه از نظر وی با كودتای 1299 فراهم شد و او به صحنه تاریخ قدم گذاشت. بسیاری از مورخین و مؤلفین ما بویژه در سالهای اخیر بخش اعظم نیروی خود را متمركز ساختهاند تا ثابت كنند كه چون انگلیسیها در كودتای 1299 دست داشتهاند، پس رضاشاه نیز عامل وابسته و سرسپردۀ منافع آنها بوده است. شما همچنین در صحبتهایتان اشاره كردید كه ممكن است «لحظههای هماهنگی» میان «منافع ملی» و «منافع خارجیها» هم بسرآید و این منافع رو در روی هم قرار گیرند. به نظر میآید در سركوب شیخ خزعل در خوزستان، منافع ملی ایران با منافع دولت انگلیس نه در هماهنگی و همسوئی باهم، بلكه مقابل همدیگرند و «نقشآفرین» این حركت پراهمیت كه خوزستان را برای ایران حفظ كرد، رضاشاه بود. نمونه دیگر درگیریها، خشونت و قهری كه رضاشاه نسبت به سیاستمدارانی كه گرایشی بسمت انگلیس داشتند، خلاف نظریۀ «وابستگی» رضاشاه به منافع خارجی را نشان میدهند.
دكترگوئل كُهن ـ خیلی دلم میخواست یادداشتهایم كنار دستم بود كه متأسفانه اینطور نیست، تا یكی یكی اینها را مستند خدمتتان بگویم كه در آن شرایط تاریخی چه وضعی بر ما حاكم بود. این خیلی بلاهتآمیز است كه به مجموعۀ رضاشاه ـ من رضاشاه را فرد در نظر نمیگیرم از نظر من او مجموعهای بود. به مثابه یک نهادی كه در مورد آن چندان کار نشده است ـ اینطور برخورد شود كه وی آنجا نشسته بود و یكی آمد، پیشنهاد كاری را به او داد و او هم گفت چشم! ما چاکر شما هم هستیم! خیر اینطور نیست. اصولاً منش و مختصات شخصیتی یا Personality او چنین پذیرشی را نداشت. متأسفانه اسناد را همراه خود ندارم، یادداشتهایی از آرشیو ملی بریتانیا، و یا گزارشهای محرمانهای كه قبل از كودتا به وزارت خارجۀ انگلیس فرستاده میشود، تا متن آنها را برایتان كُد كنم. از این اسناد به عیان میبینید كه اینطور نبوده كه كسی ایشان را پروردانده باشد، اتفاقاً ایشان پرورش یافته روسها بود. یعنی در نظام و دستگاه قزاق تربیت یافته بود و به هیچ عنوان هم ارتباطی با انگلیسیها نداشت. دوران كودكی سختی را پشت سر گذرانده و مردی خودساخته بود. در نیروی نظامی قزاق رشد میكند و مراتب و درجات نظامیاش را طی مینماید. با توجه به چنان شرایطی، از تحصیلات آكادمیك یا تحصیلات مكتبی بدور بوده. بهمین دلیل در كنار سیدضیاء قرار میگیرد كه فردی روزنامهنگار و اهل سواد و به اصطلاح مكتبی بوده است. شاید اگر به جای سیدضیاء فرد دیگری بود خود رضاشاه در آن موقعیت رهبر نمیشد، هرچند كه پتانسیل آن را داشت. بهرصورت ایشان به نظر من این درایت را داشت كه تشخیص دهد در كجا باید قرار گیرد. او به لحاظ شخصی، همواره سعی میكرد كسانی را در كنار خود داشته و از آنها برای رسیدن به اهدافش استفاده نماید و به این ترتیب درگیری كمتری هم بوجود میآمد. بهمین دلیل میبینیم همینطور كه به تدریج جلو میآید، دیگر این چهرهها بدردخور نیستند و كنار میروند. شما میبینید سیدضیاء بعد از 99 روز كنار میرود. بالاجبار باید كنار برود و رضاشاه یك قدم بهجلو میآید و این حركتها منظم و دقیق صورت میگیرد تا سرانجام او خود به مقام رئیسالوزرائی میرسد. رئیسالوزرائی نظامی و نه مكتب دیده و مسلح به شعارها و گُندهگوییهای روشنفکرانه به آنگونهای كه در آن زمان سنت بود. بنابراین اینكه گفته میشود انگلیسیها او را آوردهاند بیانصافی است. در آن لحظه یا ساعت تاریخی، انگلیس از یكسو با توجه به وحشتی كه از بلشویكها و حكومت جدید مستقر در شمال ایران داشته، از سوی دیگر پارلمان انگلیس مرتب در مورد سنگینی هزینهای كه بابت نگهداری نیروینظامی در ایران، فشار میآورد و به آن انتقاد داشت، و دولت را برای خروج هر چه سریعتر آن پس از جنگ تحت فشار قرار میداد، علاوه بر اینها در آن شرایط قرارداد 1919 میلادی هم شکست خورده و نتوانسته بود منافع انگلیس را تأمین نماید. مسئله امنیت نیروهای انگلیسی بشدت مطرح بود، بنابراین باید كسی پیدا میشد كه این شرایط سیاسی بی ثبات را از بین ببرد. همان ناامنی و بیثباتی که ملت و دولت ایران هم در آن گرفتار آمده و از آن رنج میبرد و به دنبال راه نجاتی بود. در این جا سیدضیاء خود را جلو میاندازد. امّا از نظر رضاشاه آن لحظه تاریخی فرا میرسد كه او خود را با چنین حركتی هماهنگ سازد و در آن درگیر شود. که بدین ترتیب در یک تقاطیِ سیاسی ـ تاریخی، این امر با منافع ملی همخوانی پیدا کرده است.
جالب اینجاست كه شما وقتی اسناد محرمانۀ خود انگلیسیها را كه برای خودشان نوشتهاند، (یعنی برای این نگارش نشدهاند كه من و شما بعداً آنها را بخوانیم)، بررسیمیكنید، میبینید كه از همان نخستین برخوردها او را شخصیت متفاوتی میدیدند. او را فردی نمیدیدند كه صرفاً و فقط در جهت منافع آنها حركت كند. در گزارش محرمانه از نمایندگان دولت انگلیس در تهران به لندن که برای نخستین بار از او نام میبرند خواندم که واژۀ «ملی» را در مورد وی بكار برده بودند. در آن اسناد میگویند كه او به كشورش علاقمند است. شما اینگونه گزارشها و اظهارات را مشاهده میكنید. در عین حال شما میبینید كه بطور مرتب درگیریهائی غیررسمی میان رضاشاه و انگلیسیها وجود داشته. رضاشاه مدام سعی میكرده، مستقل عمل نماید و خط خود را دنبال میكرد. و برای سفارت بریتانیا كه به لحاظ سنت تاریخی به رئیسالوزراهائی عادت داشت كه مرتب تابع دستورالعملها و سیاستهای آنها بوده و دائم نظر مشورتی آنها را جویا شوند، امّا در برخورد با سردارسپه مشاهده میکنند که او چنین نیست. نه تنها در دوران ریاست دولت، حتی رضاشاه در زمان پادشاهی خود روزی را برای ملاقات با خارجیها معین كرده بود یعنیچهارشنبهها را تا سفرا و نمایندگان خارجی به حضورش شرفیاب شوند ـ این مطالب درخاطرات بهبودی به تفصیل آمده است ـ غروب یك روز نمایندۀ سفارت انگلیس وقت ملاقات میخواهد، بهبودی مینویسد كه به نزد پادشاه رفته و درخواست ملاقات نماینده انگلیس را بهعرض پادشاه میرساند، رضاشاه بشدت عصبانی شده و خطاب به او میگوید: قیافۀ نحس اینها را روز هم نمیخواهم ببینم، حالا شب هم وقت ملاقات میخواهند و اجازه ملاقات نمیدهند. البته بسیاری مواقع این برخوردها با نیات خاص نبوده و اصولاً این منش شخصی رضاشاه بود كه میخواست در چهارچوب استقلال رأی خود حركت كند. نمونۀ دیگر از این منشها را در هنگامی میبینیم كه میرود تا كار خزعل را یكسره سازد. در بین راه تلگرافی از نمایندۀ انگلیس بدستش میدهند كه حاوی پیام شیخخزعل بود. شیخ بجای اینكه به رئیس دولت جواب بدهد، پیام خود را برای نمایندۀ انگلیس میفرستد تا از این طریق او (که این خود نوعی گستاخی و اعلام وابستگی علنی به انگلستان را نشان میدهد) به اطلاع رئیس دولت یعنی سردارسپه برسد. اما او بیدرنگ به نماینده انگلیس پاسخ میدهد كه شما در مسئلهای كه امر داخلی است و من در حالرسیدگی به آن هستم، دخـالت نكنید. شما بهتر است سـعی كنید در مسائل داخلی که مربوط به ماست دخالت نكنید. متن این تلگراف در منابع متعددی موجود است.
بازتاب اوضاع و افکار جامعه در آئینۀ مطبوعات
تلاش ـ متن كامل این مذاكرات در سفرنامه خوزستان رضاشاه درج شده است.
دكترگوئل كُهن ـ بله در سفرنامه خوزستان هم صورت این مذاكرات آمده است. خوب واقعاً كدام رئیسالوزرائی تا آن زمان توانسته بود با منافع انگلیس و با آنها اینگونه برخورد كند! كار خوبی كه در زمینۀ مطالعه این اسناد صورت گرفته، یعنی چگونگی وقوع كودتا، آمدن رضاخان سردارسپه و بعدرضاشاه و پس از آن رفتن او، كتاب دكتر سیروس غنی است. البته بنظر من هنوز جای كار بسیار بیشتری هست، امّا همان كتاب برپایه اسناد معتبر منش و عملکرد رضاشاه را به دقت نشان میدهد و آشكار میسازد كه رضاشاه در مسیر خود و در زمینۀ برخورد به انگلیسیها چگونه عمل نموده است. ایشان زمانیهم مزاحم منافع انگلیسیها میشود. اینطور نبود كه تنها در شهریور 1320 این درگیری وجود داشت. درگیری با منافع انگلیس از قبل از 1310 صورت میگیرد، امّا در آن هنگام امكان جابجائی رضاشاه برای آنها فراهم نبود. به این معنا که با منزلت و جایگاهی كه در جامعه كسب كرده بود، این امكان وجود نداشت و انگلیس نمیتوانست دست به چنین كاری بزند، اگر میتوانستند، مطمئناً خیلی زودتر دست بكار میشدند.
البته در مورد زمینه تاریخی 1299 یعنی شرایط تاریخی پیش و پس از 1299 نكات بسیار زیادی وجود دارد كه باید حتماً مطرح شوند. این نكات كاملاً روشن میكنند كه ما در چه وضعیتی بسر میبردیم. آینه افكار جامعه و آنچه كه در جامعه میگذرد را معمولاً میتوان در لابلای نوشتههای مطبوعات بدست آورد. هر چند بعضی وقتها هم فشار و سانسور وجود داشته امّا با وجود این ما در 1299 روزنامههای قابل تعمقی داشتیم، روزنامههایی كه چالشگر بودهاند، از مستوفیالممالك گرفته تا قوامالسلطنه را مورد حمله قرار میدادند. البته توقیف و تعطیل وجود داشت، امّا نهایتاً فضا برای طرح مسائل موجود بود. چیزی كه برای من بسیار جالب است و میخواهم با شما در این توجه سهیم شوم و یكسری از كارهائی را كه همراه دارم و در زمینه همان كار مطبوعات است، برایتان بازگو كنم، صحنههائی از واقعیات تکان دهندهای است که انعکاس آنها در منابع موجود یا نیامده و یا به عمد نادیده گرفته شده است. بعنوان نمونه روزنامه «بامداد روشن» در شمارۀ 35 در 17 اكتبر 1915 ـ یعنی چهار سال قبل از كودتا و آمدن سیدضیاء و رضاخان ـ را ورق میزنیم تا ببینیم از اوضاع و شرایط موجود چه میگوید:
«سیاست خشن انگلیس در ایران ـ این سرمقالۀ این شمارۀ روزنامۀ “بامداد روشن” است ـ اكنون وقت آن رسیده است كه بیپرده بگویم و بنویسم كه دیپلماسی انگلیس در ایران از چند سال به این طرف یك وجهی را انتخاب نمود، كه همواره اصلاح واقعی را دچار فلج گذارد و اقدام اساسی ما را مانع شده و نگذاشت كه آنی ساكنین این مملكت برای روز سیاه خود فكری كرده و اصلاحی در پیش گیرند.»
در جای دیگری میگوید:
«ولی از جنگ اروپا، ایران را نصیب آن شده كه جوانانش هر روز بعنوان فدائی، فدائی مقاصد دولت متعارف و… و خاك ایران معركه تاخت و تاز بینالمللی گشته از یك طرف انگلیس و ازطرفی روس و از ناحیه آلمان و عثمانی هر لحظه بشكلی و هر روز به عنوانی، شرق و غرب و شمال و جنوب وطن ما را تحت كشمكش و زدوخورد قرار داده و از هیچ تشبثی كه مستقیماً بیطرفی ایران را تهدید نماید مضایقه نمیكند.»
حالا جالب است كه در حدود همین روزها روزنامهای بنام «شهاب ثاقب» در سرمقالۀ شمارۀ21 خود تحت عنوان «رفرم حقیقی در دوائر دولتی لازم است» دولت به اصطلاح مشروطه را بعنوان یک سیستم و نظاماداری پوشالی از نظر سازمان مطرح میكند و میگوید:
«لفاظی و ظاهرسازی و عبارات عوامانه ماستمالی كه در ضمیرۀ فطرت ما سرشته شده با این دولت و نظام اداری عجین شده است.»
در آن سالها كه جلوتر میرویم، برخوردها شدیدتر شده و از فرط عصبانیت گاه با ناسزا توأممیشود. مثلاً «بامداد روشن» در سرمقالۀ شمارۀ 86 خود «آئینۀ روسها در قزوین» وضعیت كشور را نشانمیدهد:
«آه ایران چقدر بدبخت است، آری بدبخت است. مادری كه در وقت گرفتاری خود یك فرزند نداشته باشد. این چهاردیواری كثیف و مسموم تهران كه مركز شده ولی برای بدبختی تمام ایران، خدا خرابش كند كه آكنده از خیانت است، این چه تهرانی است، امروز جولان تمام خائنان، مهد امنیت تمام دشمنان ایران، تمام ایران در نحوست این شهر گرفتار و در آتشخیانت به این چهار دیوار خائنین میسوزد، خیانت، ایران فروشی، اجنبیپرستی و باقیصفات رذیله هوای این شهر را به اندازهای مسموم كرده، مجالس تنفس در صفات همین…
این اسناد نشان میدهند كه خشم به جائی میرسد ـ چنانچه خواهیم دید ـ كه میخواهند همه چیز را بهم بریزند در ادامۀ همین مطلب میگوید:
«تمام بلاهائی كه از اول تا به حال بر سر ایران آمد بدست روسها بود، ولی در حقیقت علت و محرك انگلیسیها بودند.»
تلاش ـ گفتید كه این مطالب از روزنامه «بامداد روشن» حدود چهارسال قبل از كودتای 1299 بودهاست. من میخواستم در مورد وضعیت در مركز یعنی از تهران بپرسم از فضای سیاسی پایتخت در سالهای قبل از كودتا.
دكترگوئل كُهن ـ خوب اگر بخواهیم از رضاخان صحبت كنیم از شرایط تاریخی، سیاسی، اجتماعی در آستانۀ كودتا بحث كنیم، باید به این نكات هم اشاره كنیم و ببینیم چه وضعیتی حاكم بوده است. اینجا توضیحی در مورد اینكه میگویم «رضاخان» باید بدهم. بعضی اوقات من بحثهائی باكسانی داشتهام كه دائماً بجای بكارگیری رضاشاه یا محمدرضاشاه میگویند رضاخان یا محمدرضاخان. اولاً محمدرضاخان كه هیچوقت نداشتیم. امّا در مورد رضاشاه نیز باید چهار دوره قائل شویم؛ ایشان هنگامی كه در كودتای 1299 مشاركت داشت رضاخان میرپنج بود، بعد هم میشود رضاخان سردار سپه تا سال 1304 خورشیدی كه مجلس مؤسسان مطرح میشود و در دورۀ كوتاهی ایشان میشود آقای رضا پهلوی و بعد هم با رسیدن به مقام پادشاهی، عنوان رضاشاه میگیرد. البته در دهه 20 به بعد مجلس به او عنوان رضاشاه كبیر میدهد. بنابراین با توجه به این دورههای تاریخی وقتی میگویم رضاخان مربوط میشود به دوران قبل از سردارسپهی ایشان.
تلاش ـ البته هنوز كسانی كماكان اصرار دارند ایشان را با عنوان توهینآمیزی چون «قلدر» خطابكنند، برای آنها تاریخ هیچ معنائی ندارد.
دكترگوئل كُهن ـ من در اینجا بحثی دارم در مورد امیركبیر. البته نمیخواهم در اینجا به رضاشاه نمرۀ قبولی صد بدهم و به میرزاتقی خان امیركبیر در تاریخ نمرۀ كمتری بدهم. نه اصلاً چنین چیزی نیست، تنها میخواهم نشان بدهم كه چقدر ضروری است كه ما نگرشی صادقانه و منصفانه به تاریخ 150 سال گذشتهامان داشته باشیم. میرزاتقیخان فراهانی پسر آشپزباشی كه بعدها لقب امیركبیر به وی اطلاق شد، از بُعد فرهنگی و اثرگذاری شخصی در حوزۀ ادبفارسی یا فرهنگ ایرانی به هیچ روی قابل مقایسه با فروغی و قوام نیست. یعنی ایشان هیچ اثرنوشتاری یا ادبی ندارد. ولی از نظر اداری و حوزۀ سیاسی منشاء اقداماتی شد كه البته معروفترینش تأسیس دارالفنون است كه از نظر فرهنگی بسیار مهم بود. خوب ایشان پسرآشپزباشی بود، بعد هم صدراعظم شد و میبینیم كه چگونه از وی در تاریخ یاد میشود. البته فرد شایسته و در خور چنین احترامی است و باید از وی چنین یاد شود. بسیار خوب! امّا برای بررسی ایشان هیچگاه از منش و رفتار شخصی وی سخن گفته نمیشود، بعنوان نمونه در سفری كه ایشان به منظور ملاقات پدر و مادرش میرود، از رفتار و از اشتباهاتی كه داشته صحبتی در میان نیست. بنابراین در برخورد به ایشان مجموعهای در كلیتش مورد توجه است نه یك یا دو عنصر کنشی و رفتاری. حال از همین زاویه و در همین رابطه نگاه كنیم به برخورد به رضاخان سردارسپه و رضاشاه بعدی. من فكر میكنم اگر تمام اقدامات رضاشاه را كنار بگذاریم و فقط تأسیس دانشگاه تهران را در نظر بگیریم، فكر میكنم اگر ارزش این اقدام بیشتر از تأسیس دارالفنون نباشد، كمتر هم نیست. پس چرا ما چشم خود را روی اقدامات پراهمیتی نظیر تأسیس دانشگاه میبندیم، و دائماً جنبههای منفی را مطلق میكنیم و فقط چند جنبه منفی را كه حتماً در مورد رضاشاه وجود داشته، میبینیم و در مورد امیركبیر فقط جنبههای مثبت را؟ در حالیكه در مورد وی نیز جنبههای منفی قابل ذكر وجود دارد. بعنوان نمونه اگر بخواهیم از زاویۀ تجددخواهی، رشد و توسعه در گذر تاریخ به قضایا برخورد كنیم، میدانیم جنبش بابیه در شرایط آن روز یك جریان ضدفئودالی بوده و از نظر فرهنگی نیز حرفی برای گفتن داشت، امّا آن قتل عامها و دستگیریهای بیرحمانه و آزارها همه بدستور امیركبیر صورت گرفت، در صورتیكه از این اقدام وی معمولاً كمتر سخن گفته میشود و چه بسا از آن تمجید هم میکنند! در حالیكه برخورد بیطرفانه و دید جامع، از پیش شرطهای نگاه تاریخی است در غیر اینصورت بیانصافی و جانبدارانه خواهد بود. اساساً اقداماتی كه در زمان رضاشاه كه طولانیتر از دوران امیركبیر هم بود، صورت گرفت یعنی درفاصله 1300 تا 1320 از نظر ابعاد تأثیر اجتماعی ـ فرهنگی هیچ دورهای شاید قابل مقایسه با آن نباشد، اقداماتی كه در جهت یك توسعۀ همه جانبۀ ملی بود. حال چرا ما به میرزاتقی خان فراهانیمیگوییم امیركبیر امّا رضاشاه را «رضاخان قلدر» خطاب میكنیم؟!
تلاش ـ پرسش قبلی ما ـ پیش از ورود به بحث در مورد خود رضاشاه ـ بر سر اوضاع و احوال سیاسی مركز در آستانه كودتا بود، شما هم داشتید مطالبی را از روزنامههای آنسالها در توضیح این پرسش قرائت میفرمودید:
دكترگوئل كُهن ـ بله بازگردیم به سئوالی كه نیمه كاره گذاشتیم در مورد شرایط و اوضاع احوال پایتخت و كشور ما هم چند نمونۀ دیگر را ارائه دهم. درست کمی پیش از روی کار آمدن سردارسپه، وضعیت قوای نظامی آن چنان بیسامان بود که به قول روزنامه شفق سرخ شماره 269 «سربازها تمام مشغول کسبهای مختلف از قبیل کشمشفروشی، هیزمشکنی و قصابی بوده سرگذرها قمار نموده از این راه اعاشه میکردند و ایران را در نظر اجانب ضعیف و خوار مینمودند.»
در زمینۀ «قتل و غارت» «بامداد روشن» شمارۀ 92 مینویسد:
«كردستان! سنجرخان دزد معروف با عدهای سوار به قریۀ چماق دره ریخته دو نفر… را كشته…اشرار همه جا مشغول غارت هستند!»
و جای دیگر میگوید:
«فرار از ترس غارت»
«اهر! امروز رعایای دهات از ترس غارت كه مبادا موقع مقابله با یاغیان در این میان پایمال شوند، اهل و عیال خود را برداشته و میگریزند.»
یا نشریۀ دیگری بنام «روزنامۀ شورا» در شمارۀ 131 خود كه مربوط است به جمادیالثانی1333 درست حدود 5 یا 6 سال قبل از كودتا در مورد اوضاع مملكت مینویسد، اوضاعی كه تا آستانه كودتای 1299 روز به روز وخیمتر میشود. این نشریه در سرمقالۀ خود مینویسد:
«همهمۀ غریبی است؛ فلاكت و افسردگی عاشقان ترقی ایران به حدی است كه ما خود دیدیم جماعتی دور هم نشسته بودند و مثل زن بچه مرده، برای نبودن مرد و نداشتن فداكار صالح میگریستند. این بدبخت ایران این شیدائی برادران برای استقلال ایران، این ترس و بیم از نفوذ اجانب، این جُنب و جوش، این همهمه و ولوله از این غریو هیاهو، این گریهها و نالهها از روی كدام سرمشق و تجربه است. اگر عوام و بازاریهای محترم ما هنوز معلم حُب وطن به خود ندیدهاند، اما این فشارهای پی در پی در اثر نداشتن مرد كار در این مدت را از اجانب دیدهاند.»
باز هم در«بامداد روشن» در شمارۀ 68 آن آمده است:
«اصفهان ـ وضع اصفهان روز به روز بدتر و بدتر میشود. در یك شب ده نفر آلمانی كه صاحب منصب هستند با فدائیها و 150 نفر بختیاری و یك بار تفنگ وارد اصفهان شدهاند. مدتی است كه در اینجا منتظر 100 نفر ژاندارم هستند كه برای تأمین آسایش از شیراز حركت میكنند. از بی پولی هنوز از شیراز هم حركت نكردهاند. قراولهای كنسولگری آلمان با رولوسیونرها و مجاهدین متصل و زیاد میشوند. بمب سازی و تبلیغات جهاد از طرف آلمانها وسعت یافته و منتشر میگردد و از طرف دولت ایران هیچ مبارزهای و جلوگیری نمیشود.»
«کوکب ایران» نیز خطاب به هرج و مرجطلبان مدعی روشنفکری و نیز واپسگرایان میپرسد:
«تا کی باید عوضِ ترویج سلامت و امنیت، تشویق کارکردن، زحمت کشیدن و آبادکردن مملکت زارع را از زراعت، تاجر را از تجارت، کارگر را از کار بازداشته افکار ساده را به اسم عقاید سنجیده و آنتریکهای پست، مسموم ساخته و برشانۀ خمیدۀ مملکت بارهای سنگین دیگری تحمیل نمود؟».
«بامداد روشن» شمارۀ 29 مینویسد:
«جسم اجتماعی از اثر سمیات فائقه ادوار استبداد بلكه دورۀ مشروطیت آنقدر ضعیف و نقاهت بار است كه به دواهای عادی هرگز معالجه نخواهد شد. هزار افسوس كه كار ایران از اثر ضعف سیاست داخلی به همین جا رسیده و ممكن بود كه با تكامل روی اصلاح ببیند. این است كه هر شكل و هر كابینهای روی كار میآوریم، باز میبینیم كه اوضاع تغییر نكرده بلكه بدتر میشود. هیچ كس را نباید متهم كرد، كار به اندازهای پریشان و رشتهها بقدریگسیختگی گرفته كه اصلاح از حد قدرت همه كس خارج است و واقعاً باید دستی از غیب بیرون آید و كاری بكند. یعنی باید متوسل به یك اقدام فوقالعاده شد و ایران باید آخرین رُل حیاتیخود را هم ببازد.» (یعنی بازی كند).
و جالب است بدانید که روزنامه نوبهار ملکالشعرای بهار نیز اذعان دارد «برای گردانیدن چرخۀ امور، مردانی در خورند که دیروز نبودند… برای گشودن گره، فرد گرهگشا لازم است».
حال این گفتهها و نوشتهها متعلق به چه زمانی است؟ پنج سال قبل از آمدن رضاشاه است یعنی همان «دست غیب»! من فكر میكنم هیچ جا چنین اسناد تاریخی را نتوانیم بدست آوریمكه این چنین روشن اوضاع و شرایط حاكم بر ایران را در این دوره تصویر نماید.
مدتی پیش از سوم اسفند 1299 ـ که دیگر، به اصطلاح، کارد به استخوان رسیده ـ در شماره 240 «کوکب ایران» میخوانیم که:
«امروز فساد اخلاق، دزدی غیرمستقیم و مستقیم سرتاسر مملکت را فراگرفته است! همه بدون استثناء خیانت میکنند…»
همین روزنامه در شماره دیگر خود مینویسد:
«اوضاع مشهد بینهایت رقتآور است! نه حکومت داریم و نه نایبالحکومه… حکام ولایت بیتکلیف، قائدین اشرار مشغول به قتل و غارت، هرج و مرج بیاندازه حکمفرماست… این ایام شرارت قزاقهای روسی متوقف در بارفروش (بابل) از حد گذشته است… شبها در موقع حرکت، تیرخالی میکنند… نایبالحکومۀ موقتی ابداً جرأت اظهار ندارد…»
در این اثنا سرکشیکزاده نیز در مقاله خود در شماره پنجم «زبان آزاد» با عنوان «قتل اجتماعی» فریاد برمیآورد که:
«یک دسته بیپروا برای کشتن هیات اجتماعیه ایران کمربستهاند. ایران را میکُشند ولی به طور بسیار فجیع و سوزنده! ایران را در معبد خودخواهی با دشنۀ محافظکاری و جبن سیاسی قربانی مینمایند!…»
مرحوم «عشقی» نیز نارضایتی خود از اوضاع را پرخاشگونه به صورت درج یک رباعی در بالای صفحۀ یکم روزنامۀ «قرن بیستم» نشان میدهد؛ آنجا که میگوید:
این کاخ کهن خراب میباید کرد
این شهر، به خون خضاب میباید کرد
آزادی انقلاب اول گم شد
بار دگر انقلاب میباید کرد
جالبتر اینکه «اقتصاد ایران» در شماره 38 خود به تاریخ یکم مهرماه 1301 (24 سپتامبر 1922 میلادی) از ارتش قوی و از آتاتورک میگوید:
«ما قشون را که با پول ملت و از دلیران ملت تشکیل شده است برای محافظه وطن و مدافعه ملی میخواهیم. ما قشون را برای خاتمه دادن به این الیگارشی و ملوکالطوایفی… لازم داریم و نه برای منافع و اعمال نفوذهای شخصی… ما میگوئیم قهرمانان ملی کمالپاشا لازم داریم که به فوائد حقوق ملی را مدافعه کرده به ملت حساب پس بدهد… سربازی که از تودۀ ملت بیرون آمده احتیاجات مملکت را بفهمد…».
بعد حتی وقتی به آمدن رضاخان میرپنج میرسیم، سالهای 1301، 1302، كه البته حالا دیگر رضاخان سردارسپه است، میبینیم در اثر تغییراتی كه ایجاد شده، مرجع قدرت وزیر جنگ شناخته میشود، مردم برای همه امور به او مراجعه میكنند. جالب است در یادداشتهائی كه متأسفانه همراهم نیست، و از مطالب آن دوره جمع آوری شده، ملاحظه میكنیم مطالبه خشونت و قهر در خواستها بیان میشود و تا حد خونریزی هم میرود، این امر را بعداً در شعارها هم میبینیم یعنی سرمقالهها هم با جوهر قرمز چاپ میشوند و میگویند: «یكی باید بیاید و بكشد، آنوقت میتواند امنیت بیاورد. باید حمام خون به راه بیاندازد تا امنیت برقرار گردد». ببینید استیصال و وحشت تاچه حد گسترش یافته بود كه شما در صفحات روزنامهها در آن روزهای 1299 تا 1300 چنینمطالبی را مشاهده میكنید!
ببینید روزنامه دیگر «مرد آزاد» در شمارۀ 156 كه در سال 1302 یا معادل اكتبر 1923 است چه میگوید:
«من گذشتهها را فراموش كردم» میدان آتیه به روی همه باز است هر كه راست راه رفت بدون خصومت ـ هر كه باشد ـ تحت حمایت من است. هر كس از خط مستقیم منحرف شد صاعقه غضب من او را خواهد زد.» این مطلب را «مرد آزاد» از ناپلئون نقل و بعد نتیجه میگیرد:
«ایران امروز هم (مانند فرانسه) محتاج یك رئیس با وجودی است كه به این زبان حرف بزند… ما عادت كرده زمامداران متواضع داشته باشیم. رئیسالوزرائی كه به حرفهای نامربوط ما اعتنا نكند، خائن و جانی است. ولی صحبت از این نیست كه ما چه میخواهیم، باید دید ایران چه میخواهد.»
چقدر زیباست! ادامه میدهد: «زمامدار مفید به حال ایران كسی است كه بداند درد اصلی ما فقر و بیكاری است و برای تهیه وسایل رفع آن اشخاص لایق را صرف نظر از جهات حزبی دور خود جمع كند، بهكاراندازد و در ضمن به همه بفهماند، اگر مثل آدم راه رفتید فبهاالمراد و الّا وای بر شما ـ با من بازی نمیشود كرد. ما معتقدیم زمامدار جامعالشرایطی بهتر از آقای سردار سپه برای ایران نیست و امیدواریم بیش از این مردم را در انتظار نگذارند.»
در چنین شرایطی دیگر مطالبات، خواستهای دوران مشروطه نبود، دیگر مانند آن دوره عدالتخانه مطالبه نمیشد، خواستهای مردم تغییر كرده بود. آنها امنیت، کار و نان و آب میخواستند، اینها حداقلهائی بود كه برای بقای زندگی مردم ضروری بود. جائی برای مطالبۀ عدالتخانه نمانده بود. مردم مردی را میخواستند كه همۀ آنچه كه امروز میگوییم نیازهای اولیه ـ در مفهوم فراگیر توسعه ـ را برایشان فراهم كند. این در واقع، همان چیزی است که چند سال پیش از شکلگیری کودتای 1299 در جای جای سرمقاله شماره 78 روزنامه «نوبهار» ملکالشعرای بهار با عنوان «کاربزرگ ـ مردبزرگ» آشکارا به چشم می خورد:
«امروز اموری فوقالعاده پیش آمده است که دیروز نبودند… برای گشودن گره، مرد گرهگشا لازم است…»
نکته بسیار جالب اینکه حتی در زمینۀ حراست از زبان فارسی نیز که در دوران رضاشاه به عنوان عامل پیوند ملی بسیار مورد توجه قرار گرفت، از سالها پیش از کودتای 1299، مطالب و خواستههائی مطرح میشود. از آن جمله در شمارۀ 26 بامداد روشن مشاهده میکنیم که در زمینۀ آموزش درست زبان فارسی در مقابل زبان عربی، و عدم وجود یک نظام آموزش فارسی در مدارس ایرانی در مقایسه با موفقیت مدارس آلیانس اسرائیلیت، از دولت انتقاد به عمل میآید. در این مورد «اشتغال سالانه 400 تا 500 شاگرد در آن که سالی 100 شاگرد فرانسهدان فارغالتحصیل خارج میکنند» مطرح میشود.
«مرد آزاد» در شمارۀ 1 خود كه در سال 1301 منتشر شد یعنی یكسال بعد از كودتای 1299 مینویسد:
«چرا ایران هنوز بیكار و گرسنه و تریاكی و بیسواد مانده است. مملكت ما برای چه ترقی نكرد، برای آنكه قائدین و عمال مشروطیت ما یا كهنه فكر بودند یا كهنه نوكر. اینها نمیفهمند تجدد چیست! كهنه نوكرها میپنداشتند بهرتقدیر تجدد مخالف منافع آنهاست. برای جماعت اول تشخیص طریق اصلاح ممتنع بود و برای دسته دوم، صورت گرفتن اصلاح، تولید ضرر میكرد. حمله و دفاع شبانه روزی همه را گرفت تهمت و افتراء حربۀ عامی شد. همه به جان هم افتادند. خرابه ایران به صورت خود باقی ماند. واضح است از طبقهایكه تاكنون زمامدار بودند، هرگز انتظار اصلاح نمیتوان داشت. اگر لیاقت آباد كردن ایران و آدم كردن ایرانی در آنها بود، در این مدت لااقل آثاری از آن كفایت بروز میكرد. چون كاری نكردهاند باید كنارشان گذاشت و زمام امور را بدست نسل جوان داد. این طبقه از كارش در دوره مشروطه نشو و نما کرد. افتخارش به فلان شخص و سابقه درباری نیست. سرمایهاش فضائل و معلوماتی است كه بیآن، تجدد ایران محال است. مرد آزاد طرفدار حكومت جوان است و میخواهد به همه بفهماند كه با دست زمامداران گذشته جان تازه به ایران نمیشود داد.»
و زیر همین مطلب هم یك معادله نوشته شده است: «كار نو = مرد نو»
تلاش ـ آیا «مرد آزاد» روزنامهای نیست كه به همت علیاكبر داور، پس از بازگشتش از فرنگ، منتشرمیشد؟
دكترگوئل كُهن ـ بله این روزنامه متعلق به داور است. باز در شمارۀ دیگری گفته میشود:
«سبك حكومت را باید تغییر داد. خمیرۀ سیاسی زمامدار عادی ما خراب است. این خمیره ایران را معدوم خواهد كرد. حکومت را باید از این سلسلۀ کهنه گرفت و به دستهای جوانانی سپرد که اگر لیاقتشان هم محقق نیست، لااقل بیعرضه بودنشان مسلم نباشد.»
بهرحال از تحلیل محتوای مطبوعات می توان به زبان واقعی مردم پی برد و دانست كه بدنبال چه چیزی بودند و چه میخواستند. روزنامهای بنام «قیام» در سال 1301 در مقالهای تند با عنوان «وضعیت پوشالی، مجلس پوشالی، اکثریت پوشالی»، احمد شاه را مسئول بدبختی ملت دانست.
روزنامهای دیگر بنام «فكر آزاد» در شمارۀ 122 خود در حوت 1302، ندا در میدهد:
«ای ملت خواب زده آیا نمیخواهید با كاروان آزادی و سعادت دنیا همراه شده تو نیز در این دنیایحیات به جائی برسی؟ رسوائی و فضاحت حكومت امروزۀ ما به درجهای است كه قابل تحمل نبوده و ما را در انظار اهل دنیا مورد مسخره و استهزاء قرار داده است.»
همین روزنامه در شماره 153 خود زیر عنوان «بیدار شویم» فریاد میزند که «از خواب سنگین غفلت بیدار شویم!… ما باید یک دولت ثابت و مقتدر، یک حکومت فعال و غیر متزلزل، یک کابینه صالح و جدی داشته باشیم…»
با این فاكتها میخواهم نشان دهم كه در آن زمان ما چه از نظر تفكر سیاسی و چه از نظر چهارچوب دولت ـ ملت و مفهوم سرزمین دچار مشكل بودیم. نه سرزمینی فراگیر كه بتواند چهارچوب دولت ـ ملت قرار گیرد و نه پارادیم تفكر ما به ثبات رسیده است. یعنی نوعی سردرگمی، بی هویتی و سرخوردگی. از فرط ناامیدی بدنبال معجزهای هستیم. اینها همه از لابلای سطور روزنامهها و مجلهها و سایر اسناد در آن زمان مشاهده میشود. این فاكتها نشان میدهند كه كودتای 1299 بر چه بستری امكانپذیر شد و چگونه این حركت شكل گرفت و شرایط در مجموع چگونه بود. ما بدون شناخت و درك از این بستر نمیتوانیم حركت را بدرستی بشناسیم. شاید بتوان از مثال اتوموبیلی استفاده كرد كه لاستیكش برای حركت روی جادۀ شنی مناسب باشد، امّا با همین لاستیكها نمیتواند روی زمین یخ زده حركت كند و لیز میخورد. برای حركت روی جادۀ یخ زده لاستیك عاج دار میخواهد. بنابراین من فكر میكنم آنچه در این مقطع اهمیت یافته تفكر بسترسازی بوده است. بستری كه بتوان بر روی آن راه رفت و بنا كرد و به كمك موتور سیاست و دولت بتوان جامعه را به حركت در آورد. در آن شرایط بنظر میرسد امنیت مقدمۀ همه اینها بود و در اولویت قرار داشت. نان و آب و كار تنها میتوانستند بر روی بستر اصلی یعنی امنیت، هویت، آرامش و ثبات بدست آیند و بعد سایر مسائل اجتماعی! عنصر بسیار مهم و غایب در اغلب تحلیلها و یا کتابهای منتشر شده در زمینۀ این دوره، همانا عدم وجود یک هویت فراگیر و یا سردرگمی و ناآشنایی بنیادین است با مفهوم «وطن». از همین جاست که باید به درستی همچنان که دوست فاضل دکتر آجودانی در «یامرگ یا تجدد» نیز اذعان دارد، درونمایۀ بخش اعظم ادبیات آن دوره را ناسیونالیزم ایرانی همراه با تجددخواهی بدانیم. براین مبناست که «عارف» در گزارش بخشی از کارهای سترگ خود معتقد است که «اگر من هیچ خدمتی دیگر به موسیقی و ادبیات ایران نکرده باشم، وقتی تصنیف وطنی ساختهام که ایرانی از دههزار نفر، یک نفرش هم نمیدانست وطن یعنی چه. تنها تصور میکردند وطن «شهر» یا «دهی» است که انسان در آنجا زاییده باشد!».
حال باید پرسید در چنین وضعیتی چگونه شعارها و خواستههائی که جلودارانی مانند فرخی یزدی مارکسیستگرا و یا عباس خلیلی مذهبیگرا عنوان میکنند، میتواند واقعیبینانه و پذیرفتی باشد؟! فیالمثل آنجا که فرخی میگوید:
ماه نو با روی پرخون شفق را کن نگاه
کان ز داس و دست دهقانان حکایت میکند
و یا جائی که عباس خلیلی در روزنامه «اقدام» و «بیدار»، مرتب در جستجوی «خون» است!
«ای خاک ایران، تشنۀ خونی تو! تا زمین ایران سربهسر به خون جوانان آبیاری نشود، سر گل نمیروید. این خاک پلید هرزهخیز، تشنۀ خون است و بس!».
این درست همزمان با سرعتگیری اقدامات «بسترسازانه» و نهادینهسازی ثبات اقتصادی و فرهنگ و ارتقای چارچوبهای ملی و اجتماعی سردارسپه است. خلیلی آشکارا در شماره 130 (15 ژوئن 1923 یا 25 خرداد 1302) در سرمقالۀ خود «سَر» طلب میکند و میگوید:
«سَر باید و دیگر هیچ… انقلاب، انقلاب! خوشا مرگ سرخ… ایران کهن سال ما خون میخواهد…»
از سوی دیگر، در این شرایط گروههای چپ بلشویکپرست نیز با انتشار شبنامهها و اوراق قرمز رنگ پراکنده خطاب به کارگران و دهاقین فریاد زندهباد بینالملل زحمتکشان شرق سرمیدادند! آنان با تبلیغات گستردۀ خود به دنبال ساختن و تزریق آمپولی بودند که نه آنکه شفا بخش میبود بلکه بیماری را دامن میزد.
گستره آیش 1300 خورشیدی و بذرافشانی توسعه
تلاش ـ از این توضیحات نتیجه میشود كه در تاریخنگاری یا در واقع تحلیل تاریخ تنها نباید به ذكر وقایع اكتفا كرد. تفكیك روندها و حوادث تاریخی از بستر و شرایط اجتماعیشان نادرست است. و نكتۀ دیگر اینكه ارزیابی از وقایع را باید اساساً با توجه به پیامدهایشان انجام داد. با استفاده از این دو نكته شاید بتوان به كودتای 1299 به گونهای دیگر نگریست. نخست آنكه باید توجه كرد كه ایران در آستانۀ این كودتا در چه وضعیت و شرایط اجتماعی ـ سیاسی بسر میبرد، كه فاكتهائی كه شما همین جا قرائت نمودید، بسیار گویا و روشنگر آن شرایط بودند؛ شرایطی كه با حكومت طبقۀ سیاسی ایجاد شده بود كه ارادۀ عمل نداشت، مردم در فلاكت و بینوائی بسر میبردند و بسیاری نیز بدنبال معجزهای بودند كه بتواند ایران را از آن وضع برهاند. علاوه براین باتوجه به نكتۀ دوم باید گفت؛ وظیفۀ تحلیلگر تاریخ این است كه پیامدهای حوادث اجتماعی را در نظر بگیرد. برای ما پیامدهای این كودتا و پیامدهای آمدن رضاشاه به قدرت اهمیت بیشتری دارد تا اینكه ثابت كنیم آیا این حركت كودتا بوده است یا نه و یا انگلیسیها در آن دست داشتهاند یا نه، كه البته خود رضاشاه بر روی صحت این نكته یعنی نفوذ انگلیسیها در امركودتا انگشت گذاشته بود. آنچه مهمتر است اینكه باید دید اقدامات بعد از آن كودتا به كدام سمت انجام میشود به سمت حفظ گسترش منافع ملی یا بر علیه آن؟
دكترگوئل كُهن ـ انگلیسیها ضربالمثلی دارند كه میگوید: «در كجا با كی برخورد میكنید». و ما باید این حادثه را بعنوان یكی از مصداقهای آن در نظر گیریم. من تعجب میكنم چرا ما ایرانیها عادت داریم حتماً زمامداران خودمان را در هر سطحی سیاه و سفید ببینیم و ترقیاتشان را به این و آن نسبت داده و ظرفیت و توانائیهای آنها را بدست فراموشی بسپاریم. شما رؤسای جمهور و رؤسای ممالك دیگر را در نظر بگیرید یعنی در همین قرن بیست و یكم به زمامداری رسیدن آنها نیز یك روند عادی مدرسه و تحصیل نبوده كه پس از آن به آنها مثلاً مقام ریاست جمهوری یا پادشاهی، وزیری و وكیلی پیشنهاد شود. اینها نیز در روابط خودشان، در مكانهائی، در زمانهائی حضور داشته و برخوردهائی با حوادث یا افراد پیدا میكنند كه همۀ اینها میتوانند بصورت نقطه عطفهائی در سرنوشت فرد مؤثر باشند و در نبود آنها سرنوشت فرد تغییر نماید. نمونه دیگر همین كنكور دانشگاه را در نظر بگیرید. شخصی میشود ذخیرۀ صدوپنجاهویكم دانشگاه. این دانشگاهها هر سال در كنكور مثلاً 150 نفر را انتخاب میكنند. بعد اگر به هر دلیلی یكی از این 150 نفر حاضر نشود، آن نفر اول ذخیره یعنی نفر یكصدوپنجاه ویكم شانس ورود به دانشگاه را مییابد. حال در اینجا میبینید در اثر یك اتفاق مسیر زندگی آن فرد ذخیره تغییر میكند. و بدینترتیب از آنهائی كه به دانشگاه راه نمییابد، مسیر زندگیش جدا میشود. مابقی راه را توان و پتانسیل خود وی است كه تعیین میكند. ممكن است تمام راه را با توانائی طی كند یا اینكه نه در همان ابتدا یا میانه راه باز بماند و دانشگاه را ترك كند. همین مثالها قابل انطباق با مسائل سیاسی و عرصه سیاست هم هستند. مثلاً وزیری میآید تا آخر دورهاش هم میماند، امّا دیگری نه، در میان دوره باید برود ـ حال فردی در آن شرایط ایران در مسیر معینی قرار میگیرد و در یك زمان مناسب، در یك مكان مناسب و در رابطهای مناسب قرار میگیرد و بدلیل توانائیهای شخصی خودش موفق میشود. در غیر این صورت شما سندی پیدا نمیكنید ـ من كه پیدا نكردهام ـ كه رضاخان میرپنج از یك كارخانهای مراحل تولید را طی كرده و از آن محصولی بنام رضاشاه بیرون آمده باشد. خیر اینطوری نیست! من این را به زبان «تولید» گفتم كه شاید هضم آن راحتتر باشد! یعنی اینگونه نیست كه ایشان را در آب نمك خوابانده باشند و در زمان ضروری بیرونش بیاورند. در جریان كودتای اسفند 1299 رضاخان میرپنج اساساً نقش اول را نداشت امّا نهایتاً این به واقع، پتانسیل و توان خودش بود كه بر مبنای آن توانست جلو بیاید و قدم به قدم پیش آید و بر مشكلات غلبه كند. البته او پرنسیپ و اصلی برای خود داشت و آن، این بود كه دست عامل خارجی باید قطع شود!
تلاش ـ و متأسفانه این نكاتی است كه طبقه سیاسی ایران در نسلهای بعد به كتمان آن پرداخت و به گونه دیگر و وارونه جلوه داد. تا اینکه این سالهای اخیر با انتشار اسناد و مداركی كه توسط خارجیها یا خود انگلیسیها منتشر شدهاند و دكتر سیروس غنی در كتاب خود به بسیاری از این اسناد استناد نموده و آنها را در كتاب خود آورده و سعی نموده است واقعیت تاریخ را آشكار سازد.
دكترگوئل كُهن ـ من در جنب كاری كه در این 17، 18 سال كردهام رجوع به این اسناد و منابع است؛ حتیمنابع آمریكائی را نگاه كردهام، در هیچیك از این اسناد، نه تنها در اسناد و منابع دست اول انگلیسیها حتی در بخشی از اسناد فرانسویها كه دیدهام، در هیچ یك از آنها شما نمیبینید كه رضاشاه و راهی كه رفت توسط غرب طراحی شده و یا حتی بعدها در راه منافع آنها قدم برداشته باشد. من كه در این 17، 18 سال بسیار كاووش كردم چیزی پیدا نكردم حال اگر كسی دیگری پیدا كرده، من خبر ندارم! برمبنای فرمولبندی خاص خود که در ابتدا عرض کردم، رضاشاه به عنوان متغیر اصلی و مستقل ـ به مفهوم ریاضی ـ در معادلۀ مربوط قرار میگیرد. بنابراین در تحلیل این معادله باید متغیرها و فاکتورهای موجود را وابسته به این متغیر اصلی تشخیص داد و بررسی کرد. همچنین اگر به کتابهایی که خارجیان منتشر کردهاند نیز نگاهی بیندازیم، به روشنی بر ناوابستگی شخصی رضاشاه صحه میگذاریم. حتی مواردی که خود روسها مینوشتهاند و متاسفانه به علت کمکاری، ضعف ترجمه ـ و یا شاید عمداٌ ـ خوانندگان فارسی و هممیهنان ما از آنها بیاطلاعند. به عنوان نمونه کارهای یک نفر نویسنده و تحلیلگر انگلیسی را ذکر میکنم. شما بیتردید مرحوم «الول ساتن» را میشناسید. لازم است عرض کنم که البته چندی پیش با تکمیل اضافات کلی یکی از مقالات وی کتابی را منتشر نمودم با عنوان «مطبوعات ایران و شهریور 20» که در ایران انتشار یافت. وی در سالهای جنگ جهانی دوم وابسته مطبوعاتی سفارت انگلیس در تهران بود و خود استادی زبان و ادبیات فارسی در دانشگاهی در انگلستان را برعهده داشت. ساتن به عنوان یک انسانی منصف و واقعبین ـ گرچه کارمند دولت انگلیس به شمار میآمد ـ اما کارهای او و آثار او نشان از صداقتی قابل قبول در گزارش دورهای از تاریخ کشورمان دارد. در زمره تالیفات و مقالات پروفسور ساتن، از جمله باید به کتاب ارزندۀ او «ایران نو یا Modern Iran» اشاره کنم که در آن تلاش ورزیده تا فعالیتها و اقدامات عصر رضاشاه برای نوسازی و تجدید ساختار اجتماعی و اقتصادی کشور با سلیقۀ تجددگرایانه را توضیح دهد. ساتن در آن کتاب با صراحت معتقد است که ایران در دوران ده سالۀ نوسازی عهد رضاشاه بیش از چندین قرن عوض شد. هموست که در کتاب دیگرش به نام «نفت ایران یا Persian Oil» که در سال 1955 میلادی ـ یعنی چندی پس از وقایع نخستین سالهای دهۀ 1330 و 28 مرداد 1332 ـ منتشر شد، آشکارا از حقوق از دست رفتۀ ایران دفاع میکند. در واقع، ساتن در یک کتاب رضاشاه را به عنوان معمار «ایران نو» و در کتاب دیگرش، مصدق را به علت خدمت در راه احقاق «حقوق ملی» مورد ستایش قرار میدهد.
تلاش ـ حال برگردیم به توضیحات قسمت اول صحبتهایتان در مورد تحولاتی كه بعد از 1300 در ایران صورت میگیرد. یعنی بعد از استقرار امنیت و یكپارچگی بهعنوان بستر اصلی و پیش شرط هر اقدام اجتماعی دیگر، پروسۀ توسعۀ همه جانبه در ایران آغاز میشود. همان مرحلهای كه شما هنگام ورق زدن مطبوعات 80-70 سال پیش بطور اتفاقی متوجهاش شدید و در آرشیو این روزنامهها به عینه دیدید كه از 1300 به بعد بتدریج همه چیز در حال تغییر است. رنگ و محتوای بحثها و مطالب در روزنامهها تغییر میكند، بعنوان نمونه بجای آشوب و بلوای هر روز در كشور، دیگر از مسئلۀ خرید هواپیما برای كشور سخن گفته میشود، از تأسیس و گسترش مدارس از مسئله بهداشت و… یعنی در واقع جامعه به تدریج میرود كه به بخشهائی از ایدههای مشروطیتجامۀ عمل بپوشاند.
امّا پیش از پرداختن به اجزای اصلاحات این دوره، پرسشی داشتیم در مورد نامگذاری یا بكارگیری مفهومی جامع و مانع در بیان آنچه كه در دوران رضاشاه اتفاق افتاد. برخی از روشنفكران معتقدند ـ البته آنها كه موفق شدهاند به این دوره منصفانه نگاه كنند ـ كه اهمیت دوران رضاشاه در «نهادسازی» است. امّا شما در گفتههای خود «بسترسازی» را از اقدامات برجسته رضاشاه ذكر كردید. تفاوت ایندو چیست و اختلاف احتمالی شما با این عده دركجاست؟
دكترگوئل كُهن ـ این دو لازم و ملزوم یكدیگرند. به این مفهوم كه منظور از «بستر» فراهم آوردن شرایط نهادسازی است. یعنی اگر شما بخواهید مثلاً نهاد دانشگاه یا نهاد آموزش عالی را پایهگذاری كنید، شما نیازمند زمین، ساختمان، پول و امكانات مالی هستید. باید استاد داشته باشید، كتاب و وسایل دیگر. منابع علمی داشته باشید و بعد دانشجو داشته باشید. همچنین منابع و امكانات مالی كه بتواند بعد از شكلگیری نهاد دانشگاه یا آموزش عالی از آن پشتیبانی و حمایت كند. فرض بفرمائید زمینی كه قرار است دانشگاه روی آن ساخته شود، میشود بستر آن. این بستر باید از حداقل شرایط مناسب برخوردار باشد مثلاً در جنگل نباید قرار گرفته باشد كه مورد حمله حیوانات قرار گیرد. ناحیهای زلزلهخیز نباشد، از خطر رانش زمین به دور باشد، در تیررس توپ و تانک ارتشی و یا پادگان نظامی قرار نداشته باشد، همچنین امنیت اولیۀ شهری را باید دارا باشد یعنی مورد غارت و راهزنی نیز قرار نگیرد. بنابراین بستر نهاد دانشگاه اینجا میشود امنیت محیطی یا امنیت محلی و مكانی یا جغرافیایی. حال برای اینكه این نهاد تداوم داشته باشد، باید برای آن بطور دائم دانشجو تدارك دید برای اینكار باید از كودكستان آغاز كرد. شما میبینیند، علیرغم مخالفتهای زیادی كه میشود از سال 1300 ما شاهد سیر ظهور كودكستان هستیم. ما در سالهای اولیۀ رضاشاه در ایران نهادی بعنوان مهد كودك نداشتیم. ابتدا هم از یتیمخانهها آغاز شد و از آنجا فكر آموزش كودكان بی سرپرست مطرح بود. البته همۀ اینها بشدت مورد مخالفت قرار میگرفت! مخالفت كسانی كه خود صاحب مكتب خانه بودند. شما در سال 1305 در ایتالیا با5900 كودكستان مواجهاید. حال آمار انگلستان و فرانسه ارقام دیگری است. من ایتالیا را در نظر میگیرم. جالب است كه در آنجا دختر و پسر هم در كنار هم آموزش میبینند. چنین چیزهائی را ما در ایران به تدریج از سالهای 1305-1304 میبینیم. به این ترتیب پایهگذاری نهاد كودكستان، بصورت بستری برای تربیت دانشجوی شایسته مورد نیاز نهاد آموزش عالی صورت گرفته و گسترش مییابد و در سال 1310 صاحب نظام نامه شده و ما دارای پروگرام كودكستانها میشویم. توجه بفرمایید این نكات خیلی مهمند. یعنی بستری بنام مهدكودك یا كودكستان آماده میشود كه محصول این نهاد بنوبۀ خود بكار نهاد آموزش عالی، تربیت مهندس و کارشناس برای صنایع و سایر نهادهای مولد در سطوح گوناگون میخورد و بستر مناسبی برای آنها فراهم میآورد. حال همین مثالها را در مورد كارخانهها در نظر گیرید یا در زمینۀ مونوفاكتورها. شما برای ایجاد صنعت به كارگر نیاز دارید آنهم كارگر ورزیده، به كارگر فنی. در اینجا روی این نیاز تكیه میشود و وزارت معارف آن زمان و صنایع و فوائد عامه سعی میكند به این نیاز پاسخ گوید و بعبارتی بستر شكلگیری نهادهای صنعتی را هموار سازد. بعد هم همه اینبسترها به قانون تبدیل میشوند یعنی مقررات و قوانین مناسب، نظم و روابط آنها را تضمین میكنند. آئین نامهها، نظام نامهها، قانون كار و… درست است كه شرایط حاصله از قانونمداری، بستری برای نهادهای دیگر است امّا خود قانون نیازمند نهاد قانونگذاری است. بنابراین میبینیم كهرابطۀ نهاد و بستر در اصل یك رابطۀ علت و معلولی است.
تلاش ـ تحولات اجتماعی از سال 1304 در حالی صورت میگیرد كه عنان قدرت در دست رضاشاه است. طرحها و برنامۀ اصلاحات یكی پس از دیگری به اجرا گذاشته میشوند. واقعیت ایناست كه رضاشاه تنها نبود و بقول شما او را باید مجموعهای بحساب آورد. روشنفكران برجسته و توانمندی با وی همراه، همسو و همكار بودند. پرسشی كه در اینجا ایجاد میشود، این استكه بیشتر این شخصیتها سابق بر این یعنی قبل از كودتای 1299 نیز از چهرههای فعال صحنه سیاست ایران بوده و بعضاً از بزرگان جنبش مشروطه یا زمامدار حكومت ملی و یا نماینده مجلسشورا بودند. امّا در این حضور فعال، آنها نتوانستند در عمل به ایده و آرمانهای خود جامۀ عینیت ببخشند. شخصیتهائی نظیر فروغی، داور، تیمورتاش، تقیزاده و… امّا با برآمدن رضاشاه آنها نیز به چهرههای موفق تاریخ ایران بدل میشوند.
دكترگوئل كُهن ـ البته من اینها را به دو دسته یا دو نسل تقسیم میكنم، دستهای كه پرورش یافتۀ همان دوران هستند و كسانیكه در این دوران خودشان به بلوغ رسیده و از پیش درگیر بودند.
تلاش ـ در هر صورت پرسش اینجاست كه چطور آن نسلی كه به بلوع سیاسی خود رسیده بود، تجربه سیاسی داشت و ایدههای مشروطه را بخوبی میشناخت، نتوانست پیش از رضاشاه در پیشبرد آن ایدهها منشاء اثر باشد و تنها با آمدن رضاشاه آن گروه از روشنفكران توانستند به برخی از ایدههای خود جامۀ عمل بپوشانند؟
دكترگوئل كُهن ـ بیتردید قبل از آمدن رضاشاه بخش عمدهای از رهبری فكری ایران به این نتیجه رسیده بود كه شرایط در حال معرفی پارادیم جدیدی است، میرفت كه این پارادیم را برای خود تعیین نماید. این گروه متوجه شده بود كه به آرمانها و آرزوهای صدر مشروطیت یعنی دمكراسی، آزادی، مساوات و عدالت باید با دید دیگری نگریست. بهعبارت دیگر این مطالبات توضیح دیگری هم لازم دارند. برای تحقق آنها شرایط دیگری ضروری است. آنها پیش از آمدن رضاشاه به این نتیجه رسیده بودند، كه بر پایه ناامنی و بیثباتی سیاسی با این شرایط مجلس و آمد و رفت دائم كابینهها دستیابی به آن اهداف ناممكن است. لازمۀ آن بستر محكمی است كه وقتی پایمان را روی آن میگذاریم زمین فرو نرود و یا نلرزد. بیثباتی سیاسی، نابسامانی و رفت و آمد دولتها از نظر من همان زلزلههای سیاسی و فرورفتن درگل بود. ناامنی وجود داشت، راهزنی و غارت سراسر كشور را گرفته بود، ملوكالطوایفی هم در شكل سنتی ـ مذهبی و چه مدرن آن (توسط روشنفكران) مانع از آن بود كه حكام دولتی وظائف خود را بدرستی انجام دهند. خوب این دسته از روشنفكران با ملاحظۀ این وضعیت متوجه شدند برای برخی خواستها باید اولویت قائل شد. فكر میكنم نفرات شاخص اینها همان كسانی بودند كه به خارج رفته و تجربه کسب كرده بودند که برای برداشتن هر گام، ثبات سیاسی و امنیتی در درجه اول قرار دارد. نامآورترین اینچهرهها نظیر كاظمزاده، ایرانشهر، محمد قزوینی، ابراهیم پورداود، اشرفزاده كه به پاریس رفته بودند، محمدعلی جمالزاده، نصراله خان جهانگیر، سعدالهخان درویش، راوندی، میرزاآقا، تقیزاده، اسماعیل كیانی اینها بودند كه برای رسیدن به غرب به این نتیجه رسیده بودند، ثبات الزام آور و امنیت پیش شرط است. این ثبات نیز به هیچ طریق جز ایجاد دست پرقدرت نبود. آنها حكومت مطلقه ترقیخواه را معرفی میكردند، البته بعضیها از حكومت مطلقه همان استبداد را تعبیر نمودند، در حالیكه اینطور نیست. مقصود آنها ایجاد یك دولت متمركز و قوی یا بقولی دیكتاتور مصلح بود. در ابتدای قدرتگیری رضاخان سردارسپه آنها بلافاصله وارد كار نشدند، بتدریج وارد قضایا شده به همكاری پرداختند. هنگامی كه متوجه شدند كه كسی آمده و با قدرت در ایجاد امنیت است، نظام میآورد، البته منظور از نظام تنها ارتش نیست، درست است كه در آن زمان نظام از ارتش بوجود آمد و مدیریت نوین ایران و نخستین استادهای مدیریت، با تحصیلات درجه یك مدیریت از ارتش گرفته شد، همان ارتشی كه رضاشاه ایجاد نمود، امّا با این حال در اینجا منظور از نظام، آن انظباطی است كه در یك سیستم باید وجود داشته باشد. و این نظم و انضباط در حقیقت بنیان ثبات دولتی و حكومتی و ملی قرار گرفت. ظرف یكسال و اندی با مشاهدۀ شرایط نظامگرایانه در كشور، متوجه شدند این همان بستری است كه آنها یعنی این روشنفكران قادر خواهند بود بر روی آن ایدههای خود را محقق و نهادینه سازند. البته بسیاری از این افراد پس از ناكامی تجربه مشروطیت و سرخورده از اوضاع كشور به خارج رفته بودند، امّا با مشاهدۀ نیروی مقتدر جدید، متوجه شدند میتوانند امر فقرزدائی، مساوات، ایجاد شغل، برابری زنان و مردان،گسترش آموزش و پرورش و خلاصه رفتن بسمت نمایههای تمدنی كه خود در غرب مشاهده كرده بودند، را در كشور و بر این بستر جدید پیاده كنند. در چهارچوب آن امنیت و یكپارچگی و از میان برداشتن ملوكالطوایفی، جا انداختن نگرش «حرکت به جلو» از میان بردن آن دیوانسالاری پوسیده و معنا دادن به تمامیتارضی و در چهارچوب سرزمین ـ من در اینجا سرزمین را به مفهوم سیاسی بكارمیگیرم ـ بعد جدائی دین از سیاست را مطرح كرده و اینكه دینمداران و رهبران دینی به امر اخلاقیات جامعه پرداخته و امور دنیوی به دولت واگذار گردد. آنها حتی در پیشبرد امر اصلاحات، حتی زبان، هنر، ورزش را مورد توجه قرار دادند. لازم است اینجا در داخل پرانتز بگویم كه به اعتقاد من هرگونه برنامهریزی و تدوین یك پارادیم نوین برای شرایط كنونی ایران امروز یعنی در آغاز قرن بیست و یكم بدون مطالعه و بدون درك و فهم آنچه در آن دوران گذشت و آنچه كه این آقایان در اوائل روی كارآمدن رضاشاه مطرح میكردند، ما همچنان دچار مشكلخواهیم بود. بهنظر من این میراث باقی مانده را باید فهمید. بهعبارت دیگر آنچه كه آنها در آن زمان بدقت بررسی كرده و به آن پرداختند، موقعیت ایران و فهم این موقعیت بود. به اعتقاد من این دوران منبع با ارزشی برای تعیین راه آینده و حركت ما بسوی آینده است. آنها حتی در زمینۀ رسمالخط فارسی نیز كار كردند. تا این حد به تحول جامعه میاندیشیدند. من فكر میكنم وظیفۀ هر گروهی كه میخواهد به ایران بپردازد، واقعاً دلمشغولی سرزمین خود را دارد و علاقه به منافع ملی و عشق میهنی در وجودش زبانه میكشد، باید حتماً اینها را بخواند و به دور از تعصب و پیشداوری، بدرستی بفهمد. این دوره باید به بحث گذاشته شود. زیرا میان آن زمان و امروز شكافی افتاده، دستبردهای زیادی در تحلیل این تاریخ زده شده، این منابع ارزنده به فراموشی سپرده شده، زیرا قصد و عمدی در به فراموشیسپرده شدن آنها وجود داشت. یك دیدگاه استالینیستی بویژه از سال 1300 به بعد روی تاریخ ما سایه انداخته و همه چیز را بصورت سیاه و سفید نمایانده است. بعنوان نمونه میبینید كه تقیزاده در یك خطابهای در مورد واژگان عربی كه به زبان فارسی راه یافته و افراطگری که در مورد از میان بردن آنها پدید آمده بود، با چه درایتی سخن میگوید. وی در این بحث میگوید؛ شما وقتی در یك كشور غربی نظیر فرانسه یا آلمان بسر میبرید، دیگر غربی هستید، از وقتی وارد میشوید و اقامت میگیرید، دیگر به شما حقوق شهروندی آن كشور را اعطا میكنند و شما دیگر در آن كشور ایرانی، افغانی، لبنانی، اردنی و… تلقی نمیشوید. اما 1400 سال است كه پس از حملۀ اعراب این واژهها وارد زبان فارسی شده، تلفظ آن و حتی ماهیت و مفهومش تغییر كرده و از آنچه عربها از آن منظور دارند و بنوعی كه تلفظ میكنند جدا شده، حال آنکه شما هنوز نمیخواهید به آنها تابعیت ایرانی بدهید. این واژهها دیگر فارسی هستند و ما باید بپذیریم و به آنها تابعیت ایرانی بدهیم و تابعیت عربی را از آنها بگیریم. با آوردن این نمونه میخواهم توجه شما را به این جلب كنم كه در آن دوره تا چه عمقی به مسائل توجه میشد و امور كشور به جلو برده میشد. متأسفانه تاریخنگاری عنادآمیز، این مسائل محوری را فراموش كرده و مسائل دیگری را كه درجهت نگاه عقیدتی و ایدئولوژیك بوده، مطرح ساختهاند كه عمدتاً این برخوردی است كه نیروهای چپ یا مذهبی داشتند. شما فراموش نکنید که کم و بیش در شرایطی به سر میبردید که نهاد دیرپای سنت و دینمدارانه، تحول، نوآوری، حاکمیت قانون، آزادی زنان، هنر و نظام نوین آموزشی را همچنان سرچشمههای انحراف و بیدینی تلقی میکردند. فراموش نکنید که حدود یک دهه پیش از سوم اسفند 1299 بود که بسیاری از واعظان علناً میگفتند که «روزنامهخوانی» همان معنای «ارتداد» را دارد و چون روزنامه لفظی ارتدادی است و بر مبنای فتوای شیخفضلالله نوری، متفکرین و نویسندگان روزنامهها از زمرۀ مؤمنان خارجاند، لفظ «لایحه» را برای انتشار خطابههای خود به کار گرفتند! بنابراین برای به چرخش درآوردن موتور توسعۀ اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی به سوی احراز حداقلهای جامعۀ نوین، نیاز به چالشهای اعتباری ـ عقیدتی با آن نهاد جا افتاده در ذهنیت عامه نیز بود. این خود، در واقع، یکی دیگر از چالشهای «بسترسازی» محسوب میشود. شاید به همین دلیل تقیزاده و سایر کوشندگان تجدد در آن سالها از طریق نشریات روشنگرانۀ خود در برلن ـ مانند کاوه، ایرانشهر، فرنگستان و علم و هنر ـ به اتفاق معتقد بودند که «عقبماندگی اقتصادی، جهل و بیسوادی و عدم تساهل مذهبی» در زمرۀ دردهای اصلی ایران است. آنان آشکارا تأکید میکردند تنها چیزی که میتواند مایه نجات ایران باشد فقط و فقط تعلیم و تربیت عمومی است.
همسوئی روان روشنفکری با قدرت رضاشاهی
تلاش ـ بنابراین اگر بخواهیم از این گفتهها باز هم نتیجهگیری كنیم؛ برخلاف آن روایتهای وارونه از تاریخ این دوره یا به سكوت برگذار كردن تحولات آن، بخشی از روشنفكری ایران در همسوئی و همرأئی با رضاشاه در ایجاد تحولات اجتماعی نقش مهمی بر عهده داشته است. یا به بیان زیبای دوست جوان ما بابك پرهام، «همسوئی روان روشنفكری با قدرت حكومتی» در دوران رضاشاهی سرمنشاء تحولات بسیاری گردید و تأثیر مثبت خود را برجای گذاشت. همسوئی كه در سایر دورههای تاریخ جدید ایران نظیرش را ندیدهایم. آیا میتوان گفت این بخش از نظر كمیت چه میزانی از مجموعه جریانهای روشنفكری را در بر میگرفت؟
دكترگوئل كُهن ـ البته اسامی زیادی در این مورد در خور ذكر است كه من متأسفانه حضور ذهن برای ذکر نام همۀ آنها ندارم، از میان آنان میتوانم افرادی مانند، عباس اردلان، حسن نفیسی، احمد فرهاد، غلامحسین فروهر، فرهادمبشر كاظمی را برایتان نام ببرم، كه اینها هركدام دارای گرایش و مرام خاصی هم برای خود بودند. گرایش عملی آنان به جنبش نوسازی ـ بویژه در نسل دومیهای برلن ـ شدت بیشتری داشت. این روشنفکران مسئول، سرخورده از مشروطیت و نهادسازی دموکراتیک، نجات ایران را در گرو یافتن مصلح یا ایدهآلمنشی قدرتمند میدانشتند. براین پایه بود که اکثریت آنان ـ به جز جمالزاده و کاظمزادۀ ایرانشهر به ایران آمدند و در نوسازی آمرانه جدیت ورزیده و نقش سازنده و مثبتی ایفا کردند. و حتی خود آقای ارانی جالب است. گفته میشود گرایش وی به سمت نظم آن زمان حكومت رضاشاه بود. در جائی هم میخواندم كه برخوردهائی هم با كمینترن پیدا میكند. حتی وقتی به مطلبی كه وی در شمارۀ اول «دنیا» مینویسد، نگاه كنید، میبیند آنچه را كه وی مطرح میكرده با آنچه كه گروه تقیزاده ـ ایرانشهر میگفتند چندان اختلاف ندارد. البته خوب بعد در بستری كه قرار میگیرد و متأسفانه پیش میآید موجب سوءظن رضاشاه میشود. من در بررسیهای خود سعی كردهام دنبال كنم كه چرا رضاشاه هیچگاه فرد كاملاً قابل اعتمادی را در پیرامون خود نمیدید. علت شاید این باشدكه متأسفانه مسئله وابستگی به این سفارت و آن سفارت وجود داشت و با تأسف بدلیل وجود رقابتهای بسیار زنندهای كه در مجموعه وجود داشته بویژه از طریق قزاقهائی كه بالا آمده بودند. میدانید كه رقابت تنگاتنگی همیشه در بدنۀ ارتش بین قزاقها و ژاندارمها وجود داشته و رضاشاه مرتب توسط اینها بمباران ذهنی میشد و همین موجب سلب اعتماد از افراد میگردید. چه بسا دست خارجی نیز در دامن زدن به این بیاعتمادیها در كار بوده است. باید در میان اسناد بیشتر جستجو كرد و بررسی نمود. جالب است در مورد ارانی در جائی میخواندم ـ فكرمیكنم مجله بخارا بود ـ كه بهر حال «دستگیری ارانی در دورۀ رضاشاه تا حدی بیانگر استقلال رأی و فكر وی از تفكر استالینی بوده است.»
تلاش ـ یعنی ناخشنودی استالین و كمینترن از استقلال رأی ارانی موجب بدنام ساختن وی در دستگاه حكومتی ایران بوده است؟
دكترگوئل كُهن ـ بعد در آن مطلب آمده است که «ماركسیسم ارانی با سنجههای دولت بلشویكآئینی چندان دمساز نبود» و از همین رو برخی دستگیری او در دورۀ رضاشاه را پیامد ناخوشبینی كمینترنی ـ استالینی از استقلال رأی خود ارانی دانستهاند. این نكته خیلی مهم است:
تلاش ـ اگر اینطور است و اگر ارانی وابسته نبود، چرا وی در ایران دستگیر میشود؟ یعنی ممكن است، آگاهانه بدبینی نسبت به وی را در دستگاه حكومتی ایران ایجاد كردهاند؟
دكترگوئل كُهن ـ بعید نیست. البته جای دیگری هم خواندهام كه رضاشاه وقتی از گزارش دستگیری مطلع میشود، میگوید؛ حیف اینهاست، اینها درس خوانده هستند و باید بیایند و خدمت كنند. ببینید میتوانید از آنها استفاده كنید؟ جالب اینجاست در هنگام گزارش دهی، رضاشاه میپرسدكه اینها چه كارهاند، وقتی میفهمد كه آنها تحصیل كردهاند، میخواهد كه آنها بیایند و برایجامعه كار كنند. منظور این است كه شاید عامل خارجی نیز در دامن زدن به روح بیاعتمادی نقش داشته. در هرحال، برگردم به نقش مثبت و عملی مجموعۀ روشنفکران فعال و مسئول و همراه رضاشاه. نهایتاً باید تأكید كرد كه در بُعد کیفی، مجموعهای قوی از نظر تفكر یا بعبارتی موتور فكری دركنار رضاشاه قرار گرفته بود. بعنوان نمونه تقیزاده و داور را در نظر بگیرید یا گروههائی كه بعداً پیوستند. اگر بررسی كنید میبینید كه همگی وزنههای پرقدرتی در عرصه تفكر بودند و جالب است كه اینها میایستند و كار میكنند. در این شرایط همه چیز بسیج است در جهت رشد و توسعه درجهت امنیت اقتصادی، سیاسی و اجتماعی. به موازات این ایستادگی و كار، بعد گروههائی به مخالفت برمیخیزند مثلاً در برلین گروهی روزنامۀ پیكار را منتشر میكنند و با این روزنامه به جنگ رضاشاه میروند. امروز كه این اسناد مورد بررسی و مطالعه قرار میگیرد آدم میگوید، خدا رحمت كند آقای فرخی یزدی را. طبق سندی كه من در مورد ایشان بدست آوردهام، او برسر حقوق گرفتن از سفارت شوروی در تهران چانه میزند و میگوید 220 روبل كم است و مطالبۀ 300 روبل میكند. و خوب ایشان كسی است كه در روزنامۀ خود «طوفان»، «طوفان» برپا میكند. میتازد، پرخاش میكند و از آن طرف جزو كسانی است كه از سفارت شوروی در تهران پول میگیرد. البته من در مورد این سند در كتاب بعدیم صحبت خواهم كرد. هموست که «بیرق سرخ» را در آن شرایط در سرلوحۀ روزنامهاش قرار میدهد تا با «داس» و «چکش»، «خون» و «کشتن»، مساوات را برای کشور نابسامان و جامعۀ رو به سوی امنیت و ثبات به ارمغان آورد:
برسر نامۀ طوفان بنگر تا دانی
بیرق سرخ مساوات برافراشتهایم
یا
مسکنت را ز دم داس درو باید کرد
فقر را با چکش کارگران باید کشت
یا
آزادی اگر میطلبی غرقه به خون باش
کاین گلبن نوخاسته بی خار و خسی نیست
یا
آزمودیم وز ابناء بشر جز شرّ نیست
خیرخواهانه از این جانوران باید کشت
یا
در مملکتی که جنگ اصنافی نیست
آزادی آن منبسط و کافی نیست
بعد هم كه به برلین میرود و نشریهای به نام «نهضت» را راه میاندازد، در آن چقدر ناسزا میگوید و قریحۀ شاعریش را در مفاهیم تخریبی و منفی به کار میگیرد. با اینحال تیمورتاش میرود وی را میآورد. میبینیم نهایت تلاش میشود كه در جهت توسعه از همۀ نیروها استفاده شود و همه فعالیت كنند. همین لحظه من شمارۀ 1 «نهضت» و صفحه اول آن را جلو رو دارم كه در برلین 10 اسفند 1310 (مارس 1931) منتشر شده است. در سرمقالۀ آن تحت عنوان «ما و رژیم مرتجع پهلوی» آمده است:
«امروز در مملکت ایران، تنها و یگانه امری که به طور آزادی انجام میگیرد فقط قتل و غارت و چپاول تودههای گرسنه و فقیر دهاقین و كارگران است كه ملاكین و سرمایهداران داخلی به كمك و پشتیبانی سرنیزۀ قزاقی اجرا مینمایند.»
یعنی در كل آن شعارهای نامتجانس با شرایط روز و منفی تلقی نمودن همه كارهائی كهصورت گرفته است. البته وجود نارسائیهائی نظیر مشكلاتی كه از سوی شهربانی ایجاد میشد و یا حضور فردی جانی در آنجا بهنام درگاهی مورد بهرهبرداری قرار گرفته و همه چیز مدتها تحت تأثیر موقعیت وی قرار داده میشود. حال آنكه مجموعه در كل با همۀ کاستیهای خود، در جهت توسعه همه جانبه كشور، در جهت ایجاد نهادهای اساسی بوده و در گزارش اقدامات این مجموعه با دستبردهایی تاریخی، منفی تلقیمیشود.
همین نشریه در جائی دیگر بحران اقتصادی در ایران را طرح كرده میگوید:
«در ایران همه روزه میخوانید كه اوراق مزدور تهران برای اغفال و گمراهی مردم…»
تا جایی كه من اطلاع دارم و روزنامهها را ورق زدهام، چیزی در اغفال و گمراهی در صفحات این روزنامهها در این تاریخی كه ایشان اشاره میكند، ندیدم. یعنی زمانیكه اخبار مربوط به مبارزه با مالاریا یا بیماریهای دیگر درج میشدند. یعنی وقتی رضاشاه میآید با امراضی خطرناک و اپیدمیک نظیر سوزاك و سفلیس و مالاریا و… در سطح گستردهای مواجه میشود. شما میبینید كه به موازات برنامهریزی نوین و اقدامات زیربنایی و بسترساز آموزشی و اقتصادی با چه مسائلی روبروست. خود مهار این مشكلات چه پشتكاری را میخواهد. نمونهای از اقدام برای مبارزه با مالاریا در بودجۀ سال 1310 آمده است:
«مخارج رفع ملخ و مالاریا 1/39 میلیون قران است» كه از آن بعنوان «مخارج منظوره برای مصالح ملی» نام برده شده است. البته دوستان كمتر به این نكات توجه می كنند. در بودجهبندی میبینیم كه وزارت جنگ بالاترین رقم را بخود اختصاص میدهد. باید از خود پرسید چرا؟ علت آن چیست؟ پس از این شناخت، قضاوت منطقی خواهد بود. نباید در همان نگاه اول آن را محكوم كرد. در حالیكه دربار (که در برگیرنده امور تازه که وظایف نظارتی ـ مدیریتی شده بود) 5 میلیون قران هزینه دارد، مجلس شورای ملی چیزی حدود 6 میلیون قران را بخود اختصاص میدهد، بودجهای كه برای وزارت جنگ در نظر گرفته میشود 133 میلیون قران است. خوب اینها را باید تحلیل كرد و به علل آن توجه كرد، كه به نظر من در بررسی این زمینهها دقت و تعمقِ کافی نشده است. روزنامههائی مانند نهضت یا پیكار كه در چهارچوب اندیشهورزی خاصی قرار دارد، طبعاً خواستار از همپاشیدگی است و همه را یكسره با دید منفی مینگرد و بهیچ عنوان قبول ندارد كه هیچ گوشهای مثبت بوده است. بنظر من این منصفانه نیست.
در دورۀ حكومت رضاشاه میگوید؛ «توده ایران دچار مضیقه است و بدتر شده و هیچ كار مثبتی انجام نگرفته». وقتی این نشریه در آلمان تعطیل شده، آنها میروند به اتریش و انتشار آن در وین از سر گرفته میشود. كه باز هم كپی شمارۀ 1 آن را دارم كه به مدیریت محمود پایدار است. البته مرتضی علوی و كسان دیگری هم بودند. در این شماره نخستین موضوعی كه طرح شده است عبارت است از شعار «مرگ باد بر رژیم جلاد پهلوی» و بعد میگوید:
«وقایع جاریه به خوبی نشان میدهد كه پریشانی ملت و عدم امنیت بیش از پیش شدت یافته است!»یعنی چیزهایی كه واقعیت ندارد. بعد اجحاف به مردم را طرح میكند و اینكه همه چیز در دست رژیم پهلوی است، واردات و صادرات، تجارت و ترقی صنایع و هیچ كاری هم انجام نشده است. به طور کلی، همۀ كارهائی كه انجام شده معكوس جلوه داده میشود.
درشمارۀ ششم «پیکار» عنوان اصلی روی جلد، مفهوم «جاسوس بودن رضاشاه برای انگلیسها» را دارد و در سرمقاله ادعا میکند «پس از اینکه رضاخان را انگلیسها کاملاً به سمت نوکری خود درآوردند… چنان که میدانیم پس از انعقاد عهدنامه… جنگ زرگری رضاخان و شیخخزعل خاتمه یافت…» با مطالعۀ این مطالب تهی از واقعیت، اکنون که اسناد طرفین در دست است و پروندههای محرمانۀ دولت انگلیس در اختیار هر پژوهشگر منصفی قرار دارد، انسان بسیار متأثر میشود وقتی میبیند افراد مدعی پیشرو و روشنفکر بودن، چگونه منافع ملی را در چارچوب تنگنظریهای ایدئولوژیک و یا حزبی و حتی مذهبی قربانی میکنند. به همین جملۀ «جنگ زرگری رضاخان و شیخخزعل»! توجه کنید! چیزی که هم اکنون پس از بیش از 80 سال به وضوح برای همگان مسجل است که رفع قائله و جمع کردن بساط گستردۀ آن شیخ، تا چه حد برای کشور و منافع ملی ما در آن زمان اهمیت داشته و به واقع، چه اقدام شجاعانه و کلیدی بوده که صـرفاً برمبنای خـط و مشی مستقل سردارسپه انجام گرفته است. من این گونه برخوردها را بسیار فراتر از کجفهمی یا بدفهمی میدانم.
چمبرلین وزیر خارجۀ انگلیس خود اذعان دارد که سیاست ما در قبال ایران دیگر نمیتواند مانند سابق باشد چرا که رضاخان نشان داده بود که کاملاً با برخورد پیشینیان خود (اعم از شاه قاجار و صدراعظمها و دولتمداران) نسبت به دول خارجی متفاوت است. مظفرالدین شاه برای تأمین هزینۀ آخرین سفر خود به فرنگ ضمن مجبور ساختن دولت به وامگیری از بانک استقراضی و بانک شاهی و غیره به فروش القاب نیز دست زد. احمدشاه نیز با احتکار غلّه و فشار برگردۀ مردم خود کسب درآمد میکرد. وی برای قبول پست نخستوزیری افراد پیشنهادی از جانب دولت بریتانیا، از آنان مواجب میگرفت و مدام برسر دریافت پول بیشتر چانه میزد! و همواره در پی فرار از مسئولیت و سفر به اروپا تلاش میکرد. رضاشاه معتقد بود و براین اعتقاد پایدار ماند که به اروپا سفر نکند و میگفت اروپائیان باید به ایران بیایند. تنها سفر او به ترکیه بود و آنهم در جهت رفع اختلافات دامنهدار و طولانی مرزی با آن کشور و لزوم ابراز حسنتفاهم و نزدیکی بیشتر با این همسایه مهم. حالا وقتی بعد از حدود 80-70 سال دوباره به این دوره نگاه میكنیم، متوجه میشویم كه چطور به تاریخ و به همۀ این چیزها پرداخته نشده و چنین نوشتههایی را بعنوان منابع دست اول در اختیار جوانان قرار میدهند.
در حالیكه یك گروه ملی میآید و در جهت همكاری در حكومت رضاشاه شركت میكند و یا از آن برنامهها و اقدامات حمایت میکند. اینگروه از افراد معمولی هم ساخته نشده. به اسامی كه خدمتتان گفتم توجه كنید؛ از داور تا محمود افشار، بعد ایرانشهر، پورداود، اشرفی، جمالزاده، قزوینی، نصراله خان جهانگیر، درویش و راوندی، غنیزاده، اسماعیل یگانه ،تقیزاده و دیگران. اینها فكر نمیكنم وزن كمتری داشتند، بعد در مقابل آنها گروههائی معتقد به نشریۀ «پیكار» بودند. آن گروه در جهت همگرائی تلاش میكند، در صورتیكه گروه دیگر كاملاً منكر آن است واگرایی را در جامعه تبلیغ میکند. حال بعد از اینهمه سال بهتراست از روی نتیجه قضاوت كنیم. واقعاً كدامیك موضعگیری درستی داشته است. اینكه گفته شود به كمك انگلیسی آمده است، كافی نیست. خوب نتیجه چه بوده است؟
شما در مقطع 28 مرداد 1332، نیز با چنین موردی مجدداً روبرو هستید. به نظر من این وظیفه رهبری است كه بتواند در مكان درست، در زمان مناسب با در نظر گرفتن همۀ جوانب، صلاح كشور را ببیند. در زمان حكومت مصدق با رد پیشنهاد خوب آمریكا و متأسفانه سقوط مصدق، قراردادی منعقد كردیم كه بدتر از شرایط پیشنهادی آمریكا بود. حال در مقایسه با این مساله، نقش قوام در حل قائلۀ آذربایجان، حكومت پیشه وری و یا مساله نفت شمال را در نظر بگیرید. در اینجا شما نمیتوانید بگوئید كه مصدق صددرصد نمره را میگیرد، امّا قوام خیر! صرف نظر از اینكه در وطنپرستی هر دو این شخصیتها هیچ تردیدی وجود ندارد.
قبولی تاریخی کارنامۀ دورۀ رضاشاهی
تلاش ـ یعنی سیاستمدار را باید با نتیجۀ كارش ارزیابی نمود!
دكترگوئل كُهن ـ جایگاه آنها را باید درست تعیین كرد. هم مصدق و هم قوام هر دو وطنپرست بودند، امّا دو سلیقه یا دو دیدگاه در حركت خود داشتند. بنابراین در زمینۀ كودتای 1299 باید ببینیم چه چیزی از آن بیرون تراویده است. تطبیق اسناد تاریخی، برخلاف آنچه كه تاكنون گفته شده، نشان میدهند كه این عملی مستقل بوده، البته بیتردید ممكن است نكات ضعفی هم در برداشته، امّا ما باید نكات قوت را هم در نظر بگیریم و دریابیم که در سال 1300 به بعد یك كارگسترده و فراگیر زمینه سازی و بسترسازی آغاز شد. در این دوره جهتگیری بسمت ایجاد نهادهای مدنی، نهادهای تولیدی و بطور كلی توسعه را میبینید. روزی نیست كه شما روزنامهای را بعد از سال 1300 ورق بزنید ـ دوستان میتوانند بروند و به این آرشیوها رجوع كنند ـ و خبری از مانوفاكتورها نخوانید و اقدامات در جهت توسعه اقتصادی و اجتماعی نبینید، در مملكتی كه سال پیش از آن هیچكس تأمین نداشت، هیچكس امیدی نداشت، مردم خواستی جز امنیت، كار و نان نداشتند.
بـه تـازگـی انتشـارات بیـنالمللی SAGE کتـاب تـازهام زیـر عنـوان “Technology Transfer: Strategic Management in Developing Countries” را به زبان انگلیسی منتشر کرده است. در این كتاب در زمینۀ تئوریهای توسعه و مدیریت و انتقال تكنولوژی قسمتهائی است در مورد توسعه كشورهای رو به رشد یا به اصطلاح جهان سوم كه شامل حال ایران هم میشود. در اینجا بحث بر سر پیششرطهای شكلگیری درست نهاد اقتصادی و صنعتی است. اینكه چه اولویتهائی را باید مورد توجه قرار داد تا امكان پیش برد تكنولوژی و برنامههای صنعتی امكانپذیر و به موازات آن قابلیت اجتماعیمان رشد یافته و منافع ملی و توان ملیمان ارتقاء یابد. نخستین فاكتوری كه دراین پیش شرطها اهمیت مییابد، مسئلۀ درایت و فهم ملی و در كنار آن ثبات محیطی است. بیتردید ژاپن اگر فاقد ثبات سیاسی و امنیتی بود نمیتوانست به این درجه از رشد دست یابد و چنین جایگاهی را از نظر توسعه کسب کند. آنچه در تئوریهای توسعه اهمیت دارد و در همۀ كشورهای رو به رشد یا توسعهنیافته مطرح است، مساله اولویت بسترسازی است.
ما همخوانی با این مسائل و آنچه از نظر علمی به عوامل «فراساختاری» (Infrastructure) معروف است را در حكومت 20 سالۀ رضاشاه میبینیم. در زمینه اقتصاد، آموزش، صنعت، هنر و حتی ما به جائی میرسیم كه مركز تنویر افكار ایجاد میشود یعنی پس از اولویت ایجاد یكپارچگی كشور و امنیت و پابهپای آنها در زمینههای دیگر پیش میرویم. با حمایت بیدریغ رضاشاه در سال 1932 میلادی (1311 خورشیدی) کنگرۀ بانوان شرق در تهران تشکیل میشود. جمعیت شیروخورشید ایران ـ که به منزلۀ صلیب سرخ اروپائی است ـ آغاز به کار میکند. در جهت تأکید بر میراث فرهنگی و تمدنی ایرانیان، شعبۀ خاصی از آموزش و پژوهش علمی به نام «علم و هنر باستانی» در دانشگاه تهران تأسیس میشود. در مورد تعدد زوجات و رواج صیغه نیز در جهت حمایت از حقوق زنان محدودیتها و ضوابط قانونی به اجرا درمیآید. توجه داشته باشید که تا سال 1307 زنان تنها در ساعات معینی از روز میتوانستند با چادر و چاقچور از خانه بیرون بیایند. تا آن سال زنان اجازه رفتن به اماکن عمومی مانند رستورانها را نداشتند. جالب است بدانیم در همین دورۀ کوتاه است که حتی فرهنگ نوین لباس نیز نهادینه میشود. فیالمثل لباس مردان به جای شلوارهای گشاد و سیاه با جلیقهها و بالاپوشهای نمدین، تبدیل به کت و شلوار به سبک اروپائیان میشود که همچنان نیز همان است. از اینها گذشته، میبینیم در آن زمان از صنعت كشتیسازی هم صحبت میشود. شما وقتی روزنامهها را ورق میزنید میبینید ذوبآهن بعنوان زیربنای توسعه برای تمام كشورها، در آن زمان در ایران هم مورد توجه بوده و در آن دورۀ20 ساله این موضوع فراموش نشد و کارخانهای مناسب خریداری شد، امّا هنگام انتقال به ایران مورد هدف قرارگرفته و غرق میشود.
دوستانی كه نگرشی منفی به دورۀ 20 سالۀ رضاشاه دارند، فكر میكنم بهتر است بروند اسناد و اوراق روزنامهها را مطالعه كنند و با هم مقایسه نمایند، تا ببینند كه تراخم، وبا، مالاریا، سوزاك و سفلیس نه در بُعد یك خانواده بلکه در ابعاد یك كشور بیداد میكرد. در قرن بیستم آب آشامیدنی در ایران وجود نداشت. در زمینه كار هنری چقدر مشكل داشتیم. مسئلۀ تئاتر و آزادی زنان برای پرداختن به این هنر، خانمی كه ابتدا در تئاتر شركت میكند، میریزند به خانهاش و غارت میكنند و بعد هم تئاتر را بهم میریزند. مشكلات عمده در آموزش زنان در زمینه انتشارات و مطبوعات زنان كه امیدوارم بتوانم به همۀ اینها بطور كامل در جلد سوم کتاب «تاریخ سانسور در مطبوعات ایران» اشاره كنم. ابتدا در دورۀ رضاشاه است كه به نیازها و ضرورتهای یك توسعهملی به مفهوم علمی توجه شده و آنها را بوجود میآورند. حضور زنان در زندگی اجتماعی، تحصیل و اشتغال آنان، بدون اینها اصلاً حرکت به سوی توسعه نمیتوانست معنی بدهد. اگر در ساعات درسی فقط به شریعت میپرداختیم یا در آموزش ما تکبُعدینگری یا شریعت غالب بود مسلماً در امر توسعه و حرکت در جهت دروازههای مدنیت ـ نه غایت و نهایت آن ـ وامیماندیم. خلاصه كنم، كلیه اقدامات زیربنائی كه در این دورۀ 20 سال انجام شد با تئوریهای توسعه و با آنچه در اروپا بعد از انقلاب صنعتی یا در آمریكای لاتین و ژاپن انجام گرفت، مطابقت داشته و در یك راستا قرار دارد. من فكر میكنم در تحلیل و بررسی دورۀ پس از مشروطه ما بیشتر به مسائل سیاسی یا حزبی و روشنفكرانه پرداختهایم و به این جنبههای پراهمیت بیتوجه بودهایم. البته این جنبهها بایستی در جهت تقویت هم باشند. امّا اینكه بعضی وقتها وجهی تا حدودی بر جنبه دیگر غلبه میكند، این امر نباید موجب ضعف كار ما در تحلیل گردد. ما باید اینها را در كنار هم ببینیم و تحلیل كنیم. درست مثل معدل در یك كارنامه است. محصلی ممكناست در درسی ضعیف امّا در درسی دیگر قوی باشد. معدلش هم میشود 17. بنابرایننمیتوانید بگویید چون در آن درس ضعیف است، پس نمیتواند قبول شود. حال شما اگر یك كشور را در نظر بگیرید كه در اصل و به اعتقاد من كشوری هم نبوده به جز یك تهران و شبحی، سایهای بهعنوان حكومت مركزی، برای بقای چنین كشوری اگر شما معادلهای بنویسید كه از متغیرهای قابل تفسیر و متعددی تشكیل شده باشد، در این معادله باید به همۀ فاكتورها یا متغیرها توجه بشود، نمیتوانیم تنها به یكی دوتا بپردازیم. بدیهی است كه اینرا هم نباید فراموش كرد كه در این دوره نقاط ضعفی هم وجود داشته است. بحث و تأكید من از ابتدا در صحبتی كه با شما داشتم بر این است كه ما باید صداقت و امانت را در تحلیل تاریخی در برخورد تاریخی مراعات كنیم. حضور و حكومت رضاشاه را از كلیه جوانب در نظر بگیریم، هنگامی كه این اصول را رعایت كنیم، آنگاه درمورد رضاشاه و حكومت وی چیزی جز این نمیتوانیم بگوئیم كه رضاشاه محصول انقلاب مشروطه بوده است.
تلاش ـ آقای دكتر كُهن سپاس ما را بابت این وقتی كه به ما دادید و بابت سخنان گویا، روشن و ارزندهای كه بیان داشتید، بپذیرید.
به نقل از تلاش شماره 20 ـ شهریور / مهر 1383 ـ ویژهنامۀ رضاشاه